Dom na Wzgórzu w Krzyżowej ma za sobą niezwykłą historię – od domu dla wdów z rodziny von Moltke, przez miejsce spotkań Kręgu z Krzyżowej, aż po centrum międzynarodowych spotkań. Po trzyletnim remoncie nowa wystawa ukazuje nowe perspektywy tego wyjątkowego miejsca i pokazuje, jak jego historia rozwijała się również po 1945 roku.
Na dziedzińcu kompleksu pałacowego w Krzyżowej panował duży ruch. Pełnia lata, piękne słońce… Na trawniku młodzi ludzie grali w piłkę, inni ćwiczyli przed wieczornym koncertem. Z różnych stron dobiegały odgłosy rozmów w kilku językach. Moim celem nie była jednak dawna reprezentacyjna siedziba rodziny von Moltke, a Dom na Wzgórzu, który miałem odwiedzić po raz pierwszy od zakończenia jego remontu…
To budynek o niezwykłej historii. Powstał w XIX wieku jako dom dla wdów z rodziny von Moltke (Witwenhaus). Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, gdy majątek przeżywał trudności finansowe, rodzina, by zmniejszyć koszty utrzymania, przeniosła się do niego z pałacu. W czasie II wojny światowej stał się miejscem spotkań „Kręgu z Krzyżowej” – jednej z najważniejszych grup niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej. Rozmawiano tu o przyszłości Niemiec po upadku III Rzeszy, o nowym ustroju państwa, odpowiedzialności obywateli i miejscu Niemiec w powojennej Europie. Dla historii niemieckiego oporu wobec totalitaryzmu jest to miejsce wyjątkowe.
Dom na Wzgórzu w Krzyżowej opowiada o członkach Kręgu z Krzyżowej i ich wizji przyszłości Niemiec.
Foto: Krzysztof Ruchniewicz
Po wojnie Dom na Wzgórzu zamieszkiwały rodziny pracowników miejscowego PGR-u. Po utworzeniu Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego rozpoczął się nowy rozdział jego historii. Zanim urządzono tu pierwszą wystawę poświęconą Kręgowi z Krzyżowej, budynek stał się centrum międzynarodowych workcampów.
Ten okres pamiętam z własnego doświadczenia. Byłem jednym z organizatorów pierwszych workcampów w początkach lat 90. XX w. Ich uczestnicy mieszkali w namiotach na pobliskiej łące, ale życie całego obozu koncentrowało się w Domu na Wzgórzu. W jego kuchni przygotowywaliśmy posiłki z produktów nabywanych u mieszkańców wsi. Przed południem pracowaliśmy przy porządkowaniu zabudowań i otoczenia pałacu, po południu odbywały się wykłady, dyskusje i wyjazdy do ciekawych miejsc na Dolnym Śląsku. Wieczorne rozmowy trwały często do późna. Przy jednym stole spotykali się młodzi ludzie z Polski, Niemiec, Rumunii, Ukrainy, Holandii… Taka miniatura zjednoczonej Europy, która właśnie się na naszych oczach i z naszym skromnym udziałem rodziła.
Otwarcie Domu na Wzgórzu nie zamyka historii tego miejsca. Przeciwnie – otwiera nowe możliwości.
Nie była to zresztą przypadkowa formuła. Świadomie do idei wspólnej pracy, nauki i zabawy nawiązali jedni ze współtwórców Fundacji Krzyżowa – holenderskie małżeństwo Wim i Lien Leemanowie. Przez wiele lat prowadzili oni w Haarlemie Dom im. Eugena Rosenstocka-Huessy’ego, przed 1933 rokiem profesora Uniwersytetu Wrocławskiego, który po dojściu narodowych socjalistów do władzy wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. To właśnie Rosenstock-Huessy zainicjował w 1927 roku Löwenberger Arbeitsgemeinschaften – ruch wspólnot pracy, którego praktycznym wyrazem był udział w obozach pracy (Arbeitslager), służących wspólnemu działaniu, edukacji i dialogowi.
Ich celem była początkowo poprawa warunków życia i pracy w regionie wałbrzyskim, jednak szybko przekształciły się w miejsce spotkań ludzi z różnych środowisk społecznych i wyznań. Wspólna praca szła w parze z debatą nad problemami społecznymi, gospodarczymi i politycznymi, których nie brakowało w ówczesnych Niemczech. Do tej tradycji odwoływali się później uczestnicy spotkań „Kręgu z Krzyżowej”, a po 1990 roku także twórcy pierwszych projektów Fundacji.
Nowa wystawa w Domu na Wzgórzu poszerza perspektywę o osoby, które współtworzyły Krąg z Krzyżowej oraz Fundację „Krzyżowa” po 1989 roku.
Foto: Krzysztof Ruchniewicz
Przez lata kolejne wystawy opowiadały różne rozdziały historii tego miejsca. W pałacu przedstawiono dzieje rodziny von Moltke, na ekspozycji plenerowej historię II wojny światowej, procesu pojednania polsko-niemieckiego i narodzin Fundacji. Dom na Wzgórzu poświęcono działalności Kręgu z Krzyżowej. W pałacu można było oglądać także wystawę przypominającą wkład opozycji demokratycznych Europy Środkowo-Wschodniej w upadek komunizmu.
Teraz, po trzyletnim remoncie Dom na Wzgórzu ponownie otwarto dla zwiedzających. Zachowano wcześniejszą koncepcję, ale jednocześnie wyraźnie ją pogłębiono. Szczególnie zainteresowało mnie rozszerzenie perspektywy. Obok członków Kręgu pojawiają się osoby, które po 1989 roku współtworzyły Fundację. Dobrym przykładem jest prezentacja biografii dr Ewy Unger. Dzięki poglądowej mapie można prześledzić jej drogę od końca lat 30. XX w. z Górnego Śląska przez Syberię do Wrocławia i Krzyżowej. Jej los dobrze pokazuje doświadczenie wielu polskich obywateli dotkniętych przez dwa totalitaryzmy, którzy mimo wielkich cierpień po wojnie zaangażowali się w budowanie dialogu polsko-niemieckiego i generalnie europejskiego. Ewa Unger straciła podczas wojny ojca (na zesłaniu) i brata (przy forsowaniu Wisły latem 1944 r.) oraz większość dalszej rodziny zamordowanej podczas Holokaustu.
Erich Koch i Egon Bahr, czyli jak rodzą się fakty historyczne
Czytaj więcej →
Odhaczona rocznica
Czytaj więcej →Osobną część poświęcono początkom Fundacji i ludziom, którzy nadali jej kształt. To ważne uzupełnienie wystawy plenerowej dostępnej w pobliżu pałacu. Pokazuje bowiem, że niezwykła historia Krzyżowej trwała także po 1945 roku. Po przełomie miejsce to otrzymało dzięki wspólnemu wysiłkowi Niemców i Polaków nowe znaczenie jako przestrzeń dialogu, edukacji, spotkań i wymiany.
Największe możliwości i wartość dostrzegam jednak w sali edukacyjnej. Podoba mi się wykorzystanie biografii oraz zachęcanie uczestników do samodzielnej pracy ze źródłami, fotografiami i literaturą. W przyszłości warto byłoby pójść jeszcze krok dalej i sięgnąć po rozwiązania cyfrowe. Dobrym przykładem pozostaje Stauffenberg Erinnerungsstätte w Stuttgarcie, gdzie interaktywna mapa pozwala prześledzić sieć powiązań niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej. Podobne narzędzie mogłoby wzbogacić również Krzyżową, pokazując nie tylko relacje między członkami Kręgu, lecz także ludzi, którzy po 1989 roku tworzyli Fundację. Zaplecze naukowe dla takiego przedsięwzięcia już istnieje.
Interaktywna mapa w Stuttgarcie pokazuje sieć powiązań niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej i otwiera nowe możliwości poznawania jej dziejów.
Foto: Krzysztof Ruchniewicz
Otwarcie Domu na Wzgórzu nie zamyka historii tego miejsca. Przeciwnie – otwiera nowe możliwości. W przyszłości chciałbym jeszcze wrócić do relacji między poszczególnymi wystawami i zastanowić się, jak wspólnie opowiadają one dzieje Krzyżowej oraz w jaki sposób można rozwijać je w następnych latach.
Kiedy opuszczałem Krzyżową, jeden z muzyków ćwiczył nadal pilnie do koncertu. Początkowo słyszałem jedynie pojedyncze dźwięki. Z czasem zaczęły układać się w spójną melodię. Pomyślałem wtedy, że podobnie jest z Krzyżową. Jej historia składa się z wielu pozornie odrębnych części i głosów. Jednak wszystkie one razem tworzą właściwą opowieść, w której odpowiedzialność splata się z odwagą, dialog z pamięcią, a przeszłość nie obciąża, a pomaga wytyczyć wspólne drogi ku przyszłości.
Prof. Krzysztof Ruchniewicz jest historykiem i profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego. Od kwietnia 2026 roku jest profesorem gościnnym DAAD na Ruhr-Universität Bochum. Do 2024 r. kierował Centrum Studiów Niemieckich i Europejskich UWr, a w latach 2024–2025 pełnił funkcję pełnomocnika ministra spraw zagranicznych do spraw polsko-niemieckiej współpracy. Jest autorem licznych publikacji z zakresu historii Niemiec oraz relacji polsko-niemieckich, ze szczególnym uwzględnieniem XX i początku XXI wieku. Dla naszej gazety od początku 2026 r. regularnie pisze felietony w cyklu „Sąsiedztwo zobowiązuje”, w których zajmuje się tematyką relacji polsko-niemieckich.O autorze
