1 stycznia minie 10 lat od przyłączenia do miasta Opola 12 sołectw lub ich części. Na terenie 9 z tych miejscowości korzystano z uprawnień wynikających z ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych, która umożliwiała wprowadzanie dodatkowych nazw miejscowości w języku mniejszości oraz umieszczanie dwujęzycznych tablic z nazwami miejscowości. Od dziesięciu lat miasto Opole powinno również zadbać o zachowanie tych praw.
Niewiedza i „stuletniość”
W wypowiedzi dla Radia Opole prezydent Arkadiusz Wiśniewski, sprawujący urząd od 2014 roku, powiedział: „To jest być może jakieś wyzwanie dla mniejszości niemieckiej, ale dzisiaj też tak trochę powiem przekąsem: większa jest mniejszość ukraińska w Opolu niż mniejszość niemiecka, a przecież to nie oznacza, że będziemy dwujęzyczne tablice na przykład wstawiać. […] Niektórzy się zatrzymali 100 lat temu i nie chcą z tego wyjść”.
„Sytuacja, w jakiej znajduje się Opole, jest nietypowa. Miasto przejęło miejscowości, które te tablice i nazwy dwujęzyczne miały. Ratusz powinien zatem poszukać możliwości prawnych, które pozwoliłyby te nazwy zachować”. – Bernard Gaida
Według prezydenta Wiśniewskiego problemy z przywróceniem dwujęzycznych tablic są trzy – brak zainteresowania tematem ze strony mniejszości niemieckiej, niewystarczająca liczba osób deklarujących narodowość niemiecką na terenie miasta oraz brak przepisów pozwalających na takie działanie.
Wypowiedź prezydenta Wiśniewskiego punktuje Bernard Gaida, pełnomocnik Zarządu Związku Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce (VdG) ds. współpracy międzynarodowej.
– „Prezydent Wiśniewski sam sobie tą wypowiedzią strzelił w kolano. Jest to demonstracja niewiedzy prawnej o mniejszościach narodowych i etnicznych – migranci nie są mniejszością narodową”.
Jeśli chodzi o brak możliwości wprowadzenia dwujęzycznych nazw w mieście, Bernard Gaida zwraca uwagę na istotny, pominięty przez prezydenta Arkadiusza Wiśniewskiego aspekt:
– „Sytuacja, w jakiej znajduje się Opole, jest nietypowa. Miasto przejęło miejscowości, które te tablice i nazwy dwujęzyczne miały. Ratusz powinien zatem poszukać możliwości prawnych, które pozwoliłyby te nazwy zachować. One nie muszą mieć formatu ani standardu tablicy na wjeździe miejscowości, bo to byłoby na pewno prawnie niemożliwe. Jednak dwujęzyczne mogą być też wszelkie nazwy topograficzne, na przykład na moście nad Małą Panwią, czy po prostu tablica przy wjeździe do danej dzielnicy” – mówi Gaida.
Według niektórych, w obliczu coraz częstszych głosów o przyszłości prezydenta Wiśniewskiego jako kandydata na posła lub senatora, udzielanie wypowiedzi uderzających w status mniejszości niemieckiej może stanowić część przygotowań do nadchodzącej kampanii wyborczej.
Grać na nastrojach, wymijać dziedzictwo
Jak pokazały działania ostatnich lat, status mniejszości niemieckiej w Polsce, a w szczególności w województwach opolskim i śląskim, jest łakomym kąskiem dla wielu osób chcących wzmocnić swój mandat i podnieść sondażowe słupki poparcia. Pokazały to protesty z 2017 roku przeciwko przyłączeniu do Opola sołectw, m.in. z gminy Dobrzeń Wielki. Protesty te zostały całkowicie zignorowane przez rząd w Warszawie, a pośrednio także przez prezydenta Arkadiusza Wiśniewskiego.

Punktem kulminacyjnym protestów w 2017 roku był strajk głodowy.
Foto: Wikipedia
– „Powiększenie granic Opola odbywało się przy wykorzystaniu nastrojów narodowych. Warto przypomnieć, że prezydent mocno wtedy współpracował z posłami: Januszem Kowalskim oraz Patrykiem Jakim” – mówi Marcin Gambiec, były kandydat na prezydenta miasta Opola oraz radny miejski, a obecnie dyrektor Departamentu Edukacji i Rynku Pracy Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego. – „Proces przeforsowano przy wsparciu ówczesnego rządu, jednak całkowicie pominięto fakt, że na włączanych terenach zamieszkuje mniejszość niemiecka. Po latach mieszkańcy tych obszarów nadal mają konkretne oczekiwania – nie tylko infrastrukturalne, ale również tożsamościowe” – podkreśla Gambiec.
Samorządowiec, odwołując się do działań prezydenta miasta, zauważa ważną dla obecnej sytuacji zależność:
– „Prezydent Wiśniewski prowadzi politykę wygodną dla obecnego obozu rządzącego w Warszawie, wybiórczo eksponując te fragmenty historii, które są mu poręczne. A przecież każdy włodarz miasta – nie tylko w kontekście mniejszości niemieckiej, ale wszystkich mniejszości w Polsce – powinien wspierać działania kulturalno-językowe społeczności lokalnych” – zwraca uwagę Marcin Gambiec.
Równie cenną obserwacją jest podejście miasta do dziedzictwa kulturowego i historycznego, na co były radny zwraca uwagę na przykładzie witraży w ratuszu.
– „Będąc radnym, wskazywałem przykład opolskiego ratusza, gdzie wyjęto zabytkowy witraż niemieckiego artysty z drzwi Sali Musioła, wstawiając jedynie jego wycinek z tabliczką. Nie zatrzemy historii miasta stawianiem kolejnych pomników książąt. Mieszkańcy oczekują odtwarzania i dbałości o dziedzictwo, a nie niszczenia dawnych śladów” – mówi Marcin Gambiec.

Dwujęzyczne tablice, takie jak ta w Dobrzeniu Małym, wywołały debatę na temat dziedzictwa kulturowego i praw mniejszości.
Foto: Anna Durecka
Możliwości prawne znalezione
Swoją wiedzą na temat problemu służy prof. dr hab. Grzegorz Janusz, politolog, prawnik i wieloletni pracownik naukowy Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.
– „Prezydent Opola i ma rację, i jej nie ma. Twierdzenie, że brak progu 20% mieszkańców mniejszości całkowicie uniemożliwia stosowanie nazw dwujęzycznych, jest błędne. Sztywny wymóg 20% dotyczy używania języka mniejszości jako języka pomocniczego w urzędzie. Natomiast w przypadku nazw miejscowości, dzielnic czy ulic ustawa dopuszcza wprowadzenie podwójnej nazwy także wtedy, gdy progu 20% nie ma – wymaga to jednak przeprowadzenia konsultacji społecznych i uzyskania poparcia większości uczestniczących mieszkańców oraz wpisu do Rejestru gmin”.
„Twierdzenie, że brak progu 20% mieszkańców mniejszości całkowicie uniemożliwia stosowanie nazw dwujęzycznych, jest błędne. Sztywny wymóg 20% dotyczy używania języka mniejszości jako języka pomocniczego w urzędzie”. – prof. dr hab. Grzegorz Janusz, UMCS w Lublinie
Prof. Grzegorz Janusz zwraca również uwagę na ważną różnicę w aspektach prawnych:
– „Należy odróżnić dwie podstawy prawne. Na mocy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 marca 2002 r. w sprawie wypadków, w których nazwom i tekstom w języku polskim mogą towarzyszyć wersje w przekładzie na język obcy, władze miasta mogą bez konsultacji oraz bez dodatkowych zgód i wpisów do rejestrów wprowadzić niemieckojęzyczne nazwy organów jednostek pomocniczych (np. rady dzielnicy czy urzędu). W tym trybie nazwa samej dzielnicy musi jednak pozostać po polsku. Jeżeli miasto chciałoby wprowadzić dwujęzyczną nazwę samej dzielnicy lub ulicy na podstawie ustawy o mniejszościach, uchwałę musi podjąć Rada Miasta Opola po przeprowadzeniu konsultacji na terenie całego miasta”.
Zgodnie ze słowami prof. dr. hab. Grzegorza Janusza istnieją możliwości prawne, które pozwalałyby nawet prezydentowi Opola – choć w ograniczonym zakresie – na użycie nazw tradycyjnych w języku niemieckim w odniesieniu np. do urzędów czy rad dzielnic.
Czego w takim razie brakuje? Dobrej woli, kapitału politycznego, a może – po prostu – zrozumienia dla spraw prawie tysiącletniego miasta?