Czy idea pojednania jest wciąż aktualna? Z okazji 61. rocznicy ogłoszenia Orędzia biskupów z 1965 roku we Wrocławiu dyskutowali na ten temat m.in. koordynator Knut Abraham, była premier prof. Hanna Suchocka oraz konsul generalny Ukrainy Taras Tokarskyi. Uczestnicy byli w dużej mierze zgodni, że pojęcie to pozostaje istotne. Różnili się jednak w ocenie tego, w jaki sposób i w jakich kontekstach termin „pojednanie“ – znajduje dziś zastosowanie.
Podmuchy wiatru przeczesywały wrocławską Wyspę Piasek, gdy 18 listopada 2026 roku w południe przed pomnikiem kardynała Bolesława Kominka zgromadziło się około 40 osób. Chmury deszczowe rozproszyły się, a miejscami zaczęło prześwitywać błękitne niebo. Dzięki wiatrowi ziemia, mokra jeszcze po porannym deszczu, zdążyła już niemal całkowicie wyschnąć – jedynie gdzieniegdzie w niewielkich kałużach wciąż zalegały jesienne liście.

Koordynator ds. Polski w rządzie federalnym, Knut Abraham, przy pomniku kardynała Bolesława Kominka przypomniał o uroczystościach z okazji 60. rocznicy listu biskupiego, które odbyły się w zeszłym roku.
Fot.: M. Oliveira
Knut Abraham, koordynator rządu federalnego ds. współpracy polsko-niemieckiej, określił Orędzie biskupów z 1965 roku mianem prawdziwie historycznego momentu. „W historii zdarza się niewiele takich chwil. To jest jednak moment historyczny, a zawarte w nim sformułowanie – historyczne“– powiedział później tego samego dnia. W swoim przemówieniu podczas uroczystości przed pomnikiem kardynała Kominka Abraham, odpowiedzialny w rządzie federalnym za współpracę polsko-niemiecką (w tym współpracę społeczeństw obywatelskich oraz współpracę przygraniczną), nawiązał do obchodów 60. rocznicy powstania Orędzia, które odbyły się rok wcześniej. Wydarzenie to opisał jako niezwykle pozytywny impuls dla relacji polsko-niemieckich. „Upamiętnienie to zapoczątkowało ocieplenie naszych stosunków, co znalazło następnie odzwierciedlenie w konsultacjach międzyrządowych w grudniu“ – stwierdził.
Pamięć, która ma znaczenie
W porównaniu z rokiem ubiegłym, kiedy po uroczystości upamiętniającej przed pomnikiem Kominka odprawiono również mszę świętą, tegoroczna oprawa prezentowała się skromnie. Dwa rzędy krzeseł wydawały się niewielkie w zestawieniu z ubiegłoroczną sceną, na której zasiadali członkowie obu konferencji episkopatu, oraz z przestrzenią dla widzów, która wówczas zajmowała cały plac. Przedstawiciele Centrum Historii Zajezdnia – współorganizatorzy wydarzenia wraz z Konsulatem Generalnym Niemiec we Wrocławiu – przypomnieli jednak, że w poprzednich latach kwiaty pod pomnikiem składali wyłącznie oni sami. W tym roku natomiast ponownie zgromadziło się tam wiele instytucji oraz osób prywatnych.
„W historii zdarza się niewiele takich chwil. To jest jednak moment historyczny, a zawarte w nim sformułowanie – historyczne.“
Koordynator rządu federalnego ds. współpracy polsko-niemieckiej o Orędziu biskupów z 1965 roku
W 1965 roku polscy biskupi skierowali do biskupów niemieckich Orędzie, uznawane za pierwszy krok na drodze do pojednania między Niemcami a Polską po drugiej wojnie światowej. Autorem Orędzia, napisanego w języku niemieckim, był Bolesław Kominek – ówczesny administrator archidiecezji wrocławskiej, pochodzący z Górnego Śląska i dwujęzyczny. W dokumencie znalazły się znamienne słowa: „Udzielamy wybaczenia i prosimy o wybaczenie“. Widnieją one na pomniku na wrocławskiej Wyspie Piasek w wersji polskiej i niemieckiej. Odpowiedź niemieckich biskupów z 5 grudnia 1965 roku zapoczątkowała drogę, którą – poprzez gest kanclerza Willy’ego Brandta w Warszawie (1970), mszę pojednania z udziałem kanclerza Helmuta Kohla i premiera Tadeusza Mazowieckiego w Krzyżowej (1989) oraz traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 1991 roku – można określić mianem pojednania. W jakim jednak miejscu znajdujemy się dzisiaj? Czy proces ten wciąż trwa, czy może relacje polsko-niemieckie wkroczyły już na zupełnie inne tory – na przykład partnerstwa lub przyjaźni? Na te pytania starano się odpowiedzieć podczas debaty panelowej, która odbyła się po południu w Centrum Historii Zajezdnia, już po uroczystości upamiętniającej przy pomniku arcybiskupa Kominka.

18 listopada na wrocławskiej Wyspie Piasek zgromadziło się około 40 osób, aby przy pomniku kardynała Bolesława Kominka upamiętnić Orędzie biskupów z 1965 roku.
Fot.: M. Oliveira
Oprócz Knuta Abrahama w dyskusji wzięli udział: była premier Polski prof. Hanna Suchocka, konsul generalny Ukrainy we Wrocławiu Taras Tokarskyi oraz Adrian Karczewicz z ruchu Komunia i Wyzwolenie. Panel moderował dr hab. Robert Żurek, dyrektora zarządzającego Fundacji im. Maksymiliana Kolbego. Dzięki obecności konsula generalnego Ukrainy zakres tematyczny dyskusji poszerzył się – z kwestii pojednania polsko-niemieckiego przeszedł na poziom ogólnej refleksji nad pojednaniem. W programie znalazł się również – o godz. 16:00 – pokaz filmu „Wyszyński. Zemsta czy przebaczenie“, poświęconego wojennym losom kardynała Stefana Wyszyńskiego, po którym odbyła się rozmowa z twórcami filmu.
Co mówią liczby? Większość postrzega pojednanie jako proces, który jeszcze się nie zakończył
W ciągu dnia wielokrotnie odwoływano się do aktualnego „Barometru Polsko-Niemieckiego“, w ramach którego Polaków i Niemców zapytano również o proces pojednania. Badanie to jest publikowane przez Instytut Spraw Publicznych (Warszawa) oraz Niemiecki Instytut Spraw Polskich (Darmstadt). Wynika z niego, że większość Polaków (56%) i Niemców (52%) uważa pojednanie za proces, który trwa już od wielu lat, ale nie został jeszcze zakończony. O ile 28% Niemców jest zdania, że pojednanie już nastąpiło, o tyle wśród Polaków pogląd ten podziela zaledwie 16%. Co dziesiąty Polak (9%) uważa pojednanie za całkowicie niemożliwe; wśród Niemców odsetek ten wynosi 3%. Mniej więcej co piąta osoba nie ma w tej kwestii wyrobionego zdania (Polacy: 19%, Niemcy: 17%). Już na początku dyskusji okazało się, że temat pojednania można postrzegać na różne sposoby. Różnice w perspektywach stały się jeszcze wyraźniejsze, gdy pojawiła się kwestia rozgraniczenia tego pojęcia od innych, alternatywnych terminów i koncepcji.
Pojęcia świeckie a dzieło świętych
Moderator, dr hab. Robert Żurek, zainicjował dyskusję nieco prowokacyjnym pytaniem: czy kościelne pojęcie pojednania jest jeszcze adekwatne w coraz bardziej zsekularyzowanym świecie? Była premier Polski, prof. Hanna Suchocka, zwróciła uwagę na kontekst historyczny, w którym oba kraje i społeczeństwa pozostawały wobec siebie w niemal wrogich relacjach. W takiej sytuacji – jej zdaniem – termin „pojednanie“ był z pewnością właściwy. Odnosząc się do obecnej sytuacji, wyraziła optymizm, stwierdzając, że pojednanie między Polską a Niemcami już się dokonało. Choć nadal uważa słowo „pojednanie“ za istotne, zasugerowała, by w każdym przypadku rozważać, czy to właśnie ono jest najtrafniejsze, czy może lepiej sprawdziłyby się określenia takie jak „partnerstwo“ lub „przyszłość“.

Podczas debaty panelowej w Centrum Historii Zajezdnia postawiono pytanie, czy idea pojednania jest wciąż aktualna.
Fot.: M. Oliveira
Koordynator Knut Abraham również odniósł pojęcie pojednania do – jak to ujął – bardziej „technicznych“ terminów, takich jak porozumienie, partnerstwo czy normalizacja. Jego zdaniem pojednanie wyróżnia się obecnością komponentu emocjonalnego. „Żaden z pozostałych terminów nie oddaje tej emocjonalności“ – stwierdził, dodając, że dla niego pojednanie jest pojęciem niezastąpionym. W jego ujęciu pojednanie ma dwa wymiary – jest jednocześnie obietnicą i zadaniem. „Dlatego pojednanie jest słowem najsilniejszym, a zarazem wiąże się z najtrudniejszym zadaniem. Dla wielu osób – a przynajmniej dla niektórych – pojednanie, czy też oczekiwanie pojednania, stanowi wręcz zadanie ponad siły“ – wyjaśnił Abraham. Z oczywistych względów Adrian Karczewicz, przedstawiciel ruchu katolickiego, również nie uważał pojęcia pojednania za przestarzałe. Osadził je jednak w innym kontekście niż prof. Hanna Suchocka czy Knut Abraham – dla niego pojęcie to wpisuje się w ramy winy, przebaczenia i miłosierdzia. W jego przekonaniu istotny wpływ na proces pojednania mają także święci. Wskazał m.in. na ojca Maksymiliana Kolbego, który w obozie koncentracyjnym Auschwitz oddał życie za innego więźnia, oraz na położną Stanisławę Leszczyńską, która w tym samym obozie pomagała przy porodach.
Na czym jednak właściwie polega pojednanie? W jaki sposób można konkretnie odnieść się do doświadczonego cierpienia oraz rzeczywistych krzywd wynikających z wojny i ucisku? Adrian Karczewicz zwrócił również uwagę na znaczenie osobistych kontaktów. W każdym konflikcie chodzi o to, by budować „punkty światła“ w relacjach.
To, dlaczego może być to długotrwały proces, stało się w trakcie dyskusji widoczne także na drugim poziomie – w kontekście relacji polsko-ukraińskich.
Rządy i społeczeństwo obywatelskie
Konsul generalny Ukrainy Taras Tokarskyi rozróżnił działania rządów i kontakty społeczne. Rolą rządu jest budowanie zaufania, ale nie może on działać w imieniu narodu w sprawach pojednania. „Oczywiście, jak powiedziałem, ani rząd, ani żadna głowa państwa nie może przebaczyć w imieniu tych, którzy ucierpieli“ – powiedział. Kontynuował: „Zadaniem państwa jest jednak stworzenie warunków, aby rodziny ofiar wiedziały, dokąd mogą się udać i zapalić znicz pamięci“.
Taras Tokarskyi zwrócił również uwagę na to, że w minionym roku na Ukrainie wznowiono ekshumacje ofiar rzezi wołyńskiej oraz że prace ekshumacyjne prowadzone są także we wschodniej Polsce. Podkreślił, że ma to duże znaczenie dla społeczeństwa. Jego zdaniem istotnym wkładem w poprawę relacji polsko-ukraińskich jest również obecność w Polsce wielu Ukrainek i Ukraińców, w tym licznej grupy uchodźców. Bezpośredni kontakt pozwala bowiem lepiej poznać drugi kraj, a w wielu przypadkach prowadzi także do zbudowania osobistego zaufania. Podziękował Polsce, a w szczególności Wrocławowi, za wsparcie udzielone zarówno całej Ukrainie, jak i przebywającym na miejscu uchodźcom.
A co z młodzieżą? Przyjaźń zamiast pojednania?
Choć uczestnicy debaty byli zgodni co do znaczenia słowa „pojednanie“, koordynator Knut Abraham zwrócił uwagę na pewną trudność. Odwołując się do swojej niedawnej wizyty w polskim liceum, wyjaśnił, że młodszemu pokoleniu trudno jest przybliżyć pojęcie pojednania oraz kontekst, w jakim powstało Orędzie. Dla dzisiejszej młodzieży realia minionej wojny – z jej okrucieństwami – oraz czasów dyktatury komunistycznej są już bardzo odległe. Dlatego niekiedy bliższe jest jej inne pojęcie – przyjaźń. Mimo to dla Abrahama termin „pojednanie“ pozostaje istotny. Jak podkreślił w rozmowie z naszą redakcją: „W idealnym przypadku przyjaźń opiera się na dokonanym pojednaniu“.
W toku dyskusji okazało się, że praktykowane partnerstwo w zjednoczonej Europie oraz rozliczanie się ze wspólną, momentami bardzo bolesną historią mogą – a być może nawet muszą – współistnieć. Wszyscy paneliści, każdy na swój sposób, apelowali o przeciwstawianie się wszelkiej retoryce nienawiści, także w dzisiejszych czasach. W obliczu wojny w Ukrainie – gdzie każdego dnia giną ludzie, odnoszą okaleczenia i żyją w ciągłym strachu przed kolejnymi bombardowaniami – dyskusja ta przypomniała o polsko-niemieckim procesie pojednania, zapoczątkowanym Orędziem biskupów z 1965 roku, wskazując na niego być może także jako na wzór na przyszłość.