Sąsiedztwo zobowiązuje

Kiedy świadkowie historii powracają jako hologramy

16 listopada 2026, 05:00 Historia

Przed laty zwiedziłem Museo della Fine della Guerra w Dongo nad jeziorem Como we Włoszech. Tamtejsza wystawa opowiada o ostatnich miesiącach II wojny światowej, a przede wszystkim o aresztowaniu Benito Mussoliniego, przywódcy faszystowskich Włoch. Jedno z pomieszczeń muzealnych zwróciło moją szczególną uwagę. Pośrodku umieszczono monitory, a wokół kilka krzeseł. Odwiedzający mogli wybrać relację świadka tamtych wydarzeń, którą chcieliby poznać. Osoby te od dawna już nie żyły. Na szczęście przeprowadzono z nimi w swoim czasie wywiady. Po raz pierwszy zetknąłem się wówczas z taką formą prezentacji zbioru relacji świadków historii, z którego odbiorca może samodzielnie wybierać.

Wczoraj w Essen miałem okazję poznać rozwiązanie znacznie bardziej zaawansowane technicznie. Na terenie dawnej kopalni Zollverein, dziś ważnego centrum kultury i obiektu wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO, udostępniono wystawę „HOLO-VOICES: BEGEGNEN • FRAGEN • WEITERSAGEN“. Dzięki hologramom i sztucznej inteligencji można tu „spotkać się” z osobami, które przeżyły Holokaust.

Podstawą projektu jest wystawa „Frag nach!“, przygotowana przez Archiwum Emigracji Niemieckiej Biblioteki Narodowej (Deutsches Exilarchiv 1933–1945). Kilka lat wcześniej archiwum przeprowadziło obszerne, wielodniowe wywiady z osobami, które przeżyły Holokaust. Nagrania zostały starannie opracowane i od września 2023 r. są prezentowane we Frankfurcie nad Menem w formie interaktywnej.

Na potrzeby wystawy w Essen wykorzystano je w technologii hologramowej. Ponadto studenci dziennikarstwa Uniwersytetu Technicznego w Dortmundzie, wspólnie z historykami, przygotowali rozbudowaną bazę pytań, dzięki której będzie można stopniowo włączać narracje kolejnych ocalałych.

Hologram nie przywraca tu przeszłości, nie przetwarza jej w kolejną opowieść, ale pozwala raz jeszcze usłyszeć głos konkretnego człowieka, który zdołał przeżyć jej dramatyczne zwroty.

Zanim jednak dojdzie do spotkania z hologramem, można obejrzeć część biograficzną, poświęconą dr Inge Auerbacher i dr. Kurtowi S. Maierowi. Pokazuje ona najważniejsze etapy ich życia: dzieciństwo i życie rodzinne, wykluczenie i prześladowania w okresie nazistowskim, deportację i doświadczenia obozowe, a także wyzwolenie, emigrację i późniejsze losy. To ekspozycja planszowa, bez oryginalnych przedmiotów, skupiona na opowieściach i biografiach konkretnych ludzi.

Biograficzna część wystawy przedstawia losy ocalałych z Holokaustu – od dzieciństwa, przez nazistowskie prześladowania, po życie po wojnie.
Foto: Krzysztof Ruchniewicz

Następnie przechodzimy do pomieszczenia, w którym odbywa się właściwa prezentacja. Nasza przewodniczka wybrała postać dr Inge Auerbacher. Na scenie pojawiła się starsza, niewysoka kobieta, siedząca w dużym fotelu. Jej nogi ledwie sięgały podłogi. Wizerunek jest zaskakująco realistyczny. Przewodnik zachęca nas do zadawania pytań. Hologram dr Auerbacher reaguje na nie i udziela odpowiedzi.

Jak to działa? Sztuczna inteligencja niczego tu nie wymyśla. Sięga do nagranego wywiadu i wyszukuje w nim fragment pasujący do zadanego pytania. Słyszymy więc autentyczną wypowiedź świadkini. Jeśli w wywiadzie nie ma pasującej wypowiedzi, hologram informuje, że nie potrafi odpowiedzieć. To ważne ograniczenie, dzięki któremu autentycznej osobie nie przypisuje się słów, których nigdy nie wypowiedziała.

Różnica w stosunku do Dongo jest ogromna. Tam można było wybrać nagraną relację i ją po prostu obejrzeć. Pozostawała ona jednak w swojej pierwotnej formie – trzeba było jej wysłuchać w całości, bez możliwości wyboru fragmentu. W Essen powstaje natomiast wrażenie osobistej rozmowy. Świadkini siedzi przed nami, słucha pytań i odpowiada. Nawiązujemy pewien rodzaj kontaktu. Z nagranej opowieści powstaje w ten sposób interaktywne spotkanie.

Projekt jest adresowany przede wszystkim do szkół. Uczniowie powinni poznawać losy ludzi, którzy przeżyli nazistowskie prześladowania, w formie jak najbardziej autentycznej. Możliwość zadania pytania osobie opowiadającej o własnym życiu może być dla nich szczególnie ważna. Podręcznik czy film dokumentalny dają wprawdzie dostęp do wiedzy o przeszłości, ale nie tworzą poczucia rozmowy, intymnego spotkania. To, co uczniowie zobaczą i usłyszą, mają przekazywać dalej – stąd zresztą programowy tytuł projektu: spotykać się, pytać, opowiadać dalej.

Dzięki technologii hologramowej odwiedzający mogą zadawać pytania świadkom historii i poznawać ich autentyczne relacje.
Foto: Krzysztof Ruchniewicz

Oczywiście pojawia się tu również zasadnicze pytanie: jak daleko może i powinna posunąć się techniczna inscenizacja pamięci historycznej? Hologram jest tylko obrazem i nie zastąpi osobistego spotkania ze świadkiem historii. Pozwala jednak wracać do nagranych relacji, gdy bezpośrednia rozmowa nie jest już możliwa. Granicę wyznaczają przejrzystość zastosowanej technologii i autentyczność przekazywanych wypowiedzi.

Podczas prezentacji przypomniałem sobie niedawną wizytę na wystawie w Opolu poświęconej Niemcom w Polsce. Przedstawiono na niej wiele ważnych postaci historycznych. Ich biografie i dokonania były prezentowane na planszach, same postacie pozostawały jednak statyczne, „papierowe”. Może warto uwzględnić doświadczenia z Essen także przy projektowaniu tego rodzaju ekspozycji w przyszłości? W przypadku historii Niemców w Polsce można by w ten sposób silniej włączyć historyczne postacie i ich wspomnienia w dialog z odbiorcami, oczywiście tam, gdzie zachowały się ich własne zapisy: listy, pamiętniki, a zwłaszcza nagrania audio lub wideo.

W Essen przekonałem się, że sztuczna inteligencja i technologia hologramowa mogą być bardzo przydatne w rzetelnym popularyzowaniu historii. Ich wartość widzę w tym, że pozwalają zachować słyszalność głosów świadków i nadal zadawać pytania. Hologram nie przywraca tu przeszłości, nie przetwarza jej w kolejną opowieść, ale pozwala raz jeszcze usłyszeć głos konkretnego człowieka, który zdołał przeżyć jej dramatyczne zwroty.

Udostępnij:
Ukryty pałac u podnóża Góry Świętej Anny
Poprzedni artykuł

Ukryty pałac u podnóża Góry Świętej Anny

Trzy wykłady online przybliżają historię i współczesność
Następny artykuł

Trzy wykłady online przybliżają historię i współczesność

Reklama

Punkt Widzenia

Neues Wochenblatt - Gazeta Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.