Pamięć o opolskiej społeczności żydowskiej

Pogromy listopadowe 1938 roku – upamiętnienie w Opolu

10 listopada 2026, 17:00 Historia

Płonące synagogi, zdewastowane sklepy i ludzie ogarnięci śmiertelnym strachem. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku przemoc nazistowska skierowana przeciwko ludności żydowskiej przybrała na sile na terenie całej Rzeszy Niemieckiej. Tysiące ludzi było maltretowanych, aresztowanych i deportowanych, a żydowskie instytucje uległy zniszczeniu. Również w Opolu ofiarą pogromów padła Nowa Synagoga.

9 listopada Rafał Bartek, przewodniczący Związku Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce (VdG), oraz konsul Niemiec w Opolu, Marlen Sulzer, uczcili pamięć ofiar pogromów listopadowych. Przy miejscu pamięci przy ul. Piastowskiej wspólnie złożyli wieniec i uczcili ofiary minutą ciszy.

„Dla Opola ważne jest przypomnienie, że istniała tu również społeczność żydowska, która miała istotny wpływ na rozwój tego miasta” – powiedział Rafał Bartek podczas uroczystości.

Wspomniał również o Nowej Synagodze, która niegdyś współtworzyła krajobraz miasta: „Warto pamiętać, że w tym miejscu znajdowała się wielka synagoga, która stanowiła ważny element miejskiej zabudowy i jest widoczna na wielu fotografiach z tamtego okresu”.

 Miejsce pamięci u zbiegu ulic Piastowskiej i Barlickiego Foto: Mika Ballhausen

Tam, gdzie niegdyś stała Nowa Synagoga

W miejscu, w którym dziś znajduje się kamień pamiątkowy przy ul. Piastowskiej, do 1938 roku stała Nowa Synagoga w Opolu. Została ona wzniesiona w latach 1894–1897, a jej uroczyste otwarcie odbyło się w czerwcu 1897 roku. Budowa nowego obiektu stała się konieczna, ponieważ dotychczasowa synagoga przy ul. Szpitalnej przestała wystarczać rosnącej gminie żydowskiej.

Budynek mógł pomieścić około 600 osób i należał do najbardziej charakterystycznych obiektów w mieście. W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku synagoga ta została podpalona i zniszczona przez nazistów. W ten sposób gmina żydowska utraciła centralne miejsce swojego życia religijnego i społecznego.

Płonąca synagoga
Nowa Synagoga w Opolu podczas pogromów listopadowych
Źródło: Wikipedia

Dlaczego określenie „noc kryształowa” nie oddaje sprawiedliwości historii

Wydarzenia z listopada 1938 roku przez długi czas określano mianem „nocy kryształowej” (niem. Reichskristallnacht). Nazwa ta nawiązuje do potłuczonych szyb w witrynach i oknach żydowskich sklepów – odłamki szkła zalegały na ulicach po zakończeniu pogromów.

Obecnie określenie to jest często postrzegane jako eufemizm. Kieruje ono uwagę przede wszystkim na szkody materialne, spychając na dalszy plan przemoc wobec ludzi. Ponadto termin ten wywodzi się z języka używanego wówczas przez nieżydowską większość społeczeństwa.

Historyczny wymiar pogromów listopadowych był znacznie większy – według obecnego stanu badań zniszczono lub poważnie uszkodzono około 1400 synagog i domów modlitwy. Zdemolowano mniej więcej 7500 żydowskich sklepów. Około 30 000 żydowskich mężczyzn aresztowano i deportowano do obozów koncentracyjnych w Dachau, Buchenwaldzie i Sachsenhausen.

Szacunki dotyczące liczby ofiar śmiertelnych są różne; często mówi się o około 1300–1500 osobach. Liczba ta obejmuje nie tylko osoby zamordowane bezpośrednio, lecz także te, które zmarły w wyniku prześladowań, warunków panujących w miejscach odosobnienia lub na skutek samobójstwa.

Dlatego obecnie najczęściej używa się określenia „pogromy listopadowe 1938 roku” lub „pogrom listopadowy”. Nazwa ta podkreśla, że nie chodziło jedynie o pojedynczą noc, lecz o zorganizowaną falę przemocy, która trwała przez kilka dni.

Konsul Marlen Sulzer oraz Rafał Bartek przy miejscu pamięci w Opolu.
Foto: Mika Ballhausen

„Musimy zadać sobie pytanie, po której stronie stoimy?”

Podczas uroczystości upamiętniającej konsul Niemiec Marlen Sulzer również podkreśliła znaczenie pamięci. Zaznaczyła, że 9 listopada 1938 roku nie stanowił początku nazistowskich prześladowań Żydów, lecz był dramatyczną eskalacją przemocy, która była stosowana już wcześniej.

„9 listopada 1938 roku nie był początkiem terroru wobec Żydów i osób myślących inaczej; był natomiast początkiem całkowicie niepohamowanej przemocy reżimu nazistowskiego, wynikającej z obłędu rasowego” – powiedziała Sulzer.

Jednocześnie zwróciła uwagę na odpowiedzialność współczesnego społeczeństwa oraz na znaczenie obywatelskiej odwagi:

„Musimy nieustannie zadawać sobie pytanie: jakie jest nasze miejsce w społeczeństwie? Czy stajemy po stronie osób prześladowanych i pokrzywdzonych, czy też nie?”

Udostępnij:
Niemcy z mocnym otwarciem eliminacji
Poprzedni artykuł

Niemcy z mocnym otwarciem eliminacji

Nazwy tradycyjne to nie fanaberia!
Następny artykuł

Nazwy tradycyjne to nie fanaberia!

Reklama

Punkt Widzenia

Neues Wochenblatt - Gazeta Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.