Od berlińskiego bankiera Moritza Landsberga po dr. Ludwiga Landsberga, ostatniego prywatnego właściciela majątku: choć neogotycki pałac w Mąkoszycach nie przetrwał wojny, dawny park, rodzinny cmentarz i potężny platan wciąż opowiadają historię tej fascynującej śląskiej posiadłości.
Mąkoszyce, niewielka miejscowość w gminie Lubsza, w powiecie brzeskim, ma historię znacznie bogatszą, niż mogłoby sugerować jej dzisiejsze oblicze. Przez stulecia zmieniali się właściciele tutejszych dóbr, a wraz z nimi granice państw, którym podlegała wieś. Szczególnie wyraźny ślad pozostawiła tu jednak rodzina Landsbergów. Przez blisko osiemdziesiąt lat była związana z miejscowym majątkiem, który z czasem stał się jej rodową siedzibą.
Dawne Mangschütz należało niegdyś do powiatu brzeskiego na pruskim Śląsku. Pierwsza wzmianka o kościele w miejscowości pochodzi już z 1297 roku. W kolejnych stuleciach dobra przechodziły z rąk do rąk. Na przełomie XVI i XVII wieku ich właścicielami byli von Bess, później pojawiają się nazwiska von Grelff, von Salisch i von Birckholtz. W 1601 roku Jan von Bess zawarł nawet z radą miejską Brzegu ugodę dotyczącą cła pobieranego w Mąkoszycach.
Odwiedziny na miejscowym cmentarzu ujawniają jeszcze jedno nazwisko, najwyraźniej istotne dla historii wsi, bo umieszczone na tablicy wmurowanej w ścianę kaplicy: Susanna Czaplicka. Nic jednak o niej nie wiadomo, poza tym, że pochodziła z domu Urban.
Najstarsze drzewa są jej szczególnymi świadkami – rosły, gdy po parku spacerowali właściciele rezydencji, przetrwały pożar pałacu i powojenne przemiany.
Najważniejszy moment dla Mąkoszyc przychodzi jednak w 1866 roku. Wówczas majątek kupił berliński bankier Moritz Landsberg (1810–1869), rozpoczynając nowy rozdział w dziejach miejscowości. Po jego śmierci posiadłość przejął Ludwig Landsberg (1839–1892). Następnie pozostawała ona w rękach spadkobierców Moritza. Landsbergowie nie byli więc jedynie kolejnymi właścicielami ziemskimi – ich obecność na trwałe wpisała się w krajobraz Mąkoszyc.
Rezydencja, park i rozległy folwark
W drugiej połowie XIX wieku na terenie majątku powstała neogotycka rezydencja Landsbergów. Pałac wzniesiono prawdopodobnie w miejscu starszej zabudowy dworskiej. Nie zachowało się wiele informacji o jego architekturze i historii, wiadomo jednak, że był centrum rozległych dóbr ziemskich. Otaczał go park krajobrazowy o powierzchni 3,37 hektara, założony w pierwszej połowie XIX wieku.
Skala gospodarstwa pokazuje, jak znaczącą posiadłością były Mąkoszyce. Według ksiąg adresowych majątek obejmował w 1921 roku 972,9 hektara, a w 1937 roku – 931,38 hektara. W dokumentach jako jego właściciele występują Kurt Landsberg z Berlina (1878–1938), jego żona Margarete (1875–1939) oraz Helene Landsberg (1876–1951), związana bezpośrednio z Mąkoszycami. W 1937 roku dziedzicem majątku był już dr Ludwig Landsberg (1911–1978).

Dawny folwark Landsbergów zachował część zabudowań gospodarczych, wśród nich spichlerz, stodołę, gorzelnię i czworaki.
Foto: A. Durecka
O dawnym gospodarstwie przypominają do dziś zachowane budynki folwarczne: spichlerz, stodoła, gorzelnia i czworaki. Wśród nich szczególną uwagę zwraca historyczny spichlerz, datowany na około 1800 rok. Przetrwała również odrestaurowana rządcówka, która obecnie funkcjonuje jako obiekt agroturystyczny i miejsce kameralnych uroczystości.
Pałac nie miał jednak podobnego szczęścia. W 1947 roku spłonął, a jego ruiny rozebrano w latach 60. XX wieku. Według przekazów przyczyną pożaru było podpalenie przez żołnierzy Armii Czerwonej. Dziś po rezydencji nie ma już widocznych śladów. Jej miejsce zajmuje park, który pozwala wyobrazić sobie dawną skalę założenia.
Platan, który pamięta dawnych właścicieli
Największym skarbem dawnego parku jest dziś jednak nie budynek, lecz drzewo. Rośnie tu potężny platan klonolistny – jeden z najbardziej imponujących okazów tego gatunku w regionie. Jego obwód zmierzony w lutym 2023 roku, na wysokości 65 centymetrów nad ziemią, wyniósł aż 832 centymetry. To wynik, który stawia mąkoszycki okaz wśród najokazalszych platanów w Polsce.

Potężny platan klonolistny to jeden z najcenniejszych świadków historii dawnego parku. Jego obwód wynosi aż 832 centymetry.
Foto: A. Durecka
Drzewo zwraca uwagę nie tylko rozmiarami. Jego rozłożysta sylwetka i potężny pień przypominają o czasach, kiedy park był częścią reprezentacyjnego założenia rezydencjonalnego. W jego otoczeniu rosną również inne cenne okazy starodrzewu, między innymi dęby szypułkowe, lipy drobnolistne, buki, graby i kasztanowce. W parku znajduje się także drugi platan, którego obwód wynosi około 673 centymetrów. Warto wspomnieć również o klonie jaworze odmiany purpurowej, należącym do rzadszych drzew tutejszego drzewostanu.
Podczas pomiarów przeprowadzonych przez miłośników dendrologii zwrócono uwagę, że największy platan w Mąkoszycach przewyższa obwodem drzewa odnotowane w regionalnych zestawieniach pomnikowych. Mimo imponujących rozmiarów nie ma on jednak statusu pomnika przyrody.
Rodzinny cmentarz i ostatni właściciel
W cieniu starych drzew, niedaleko wejścia do parku, znajduje się niewielki cmentarz rodowy Landsbergów. Otacza go neogotycki mur, który wyróżnia się na tle parkowej zieleni. To jedno z najbardziej osobistych miejsc związanych z dawnymi właścicielami majątku. W przeciwieństwie do pałacu przetrwało ono do naszych czasów i przypomina, że Mąkoszyce były dla Landsbergów czymś więcej niż tylko posiadłością ziemską.
Ostatnim prywatnym właścicielem dóbr był dr Ludwig Landsberg (1911–1978). W 1937 roku, jako młody członek rodziny, został wskazany jako dziedzic majątku. Jego związek z Mąkoszycami zakończył się wraz z końcem II wojny światowej. Po przejściu frontu posiadłość została upaństwowiona, a następnie znalazła się w zarządzie Państwowego Gospodarstwa Rolnego.
Ludwig Landsberg nie był jednak postacią, której biografia kończyłaby się na utracie rodzinnego majątku. Był prawnikiem i urzędnikiem, który po wojnie odegrał istotną rolę w życiu niemieckich wypędzonych i przesiedleńców. Pracował w Ministerstwie Pracy, Zdrowia i Spraw Socjalnych Nadrenii Północnej-Westfalii w Düsseldorfie. Angażował się w działania na rzecz integracji osób, które po wojnie musiały znaleźć sobie nowe miejsce do życia.

Rodzinny cmentarz Landsbergów, otoczony neogotyckim murem, przypomina o dawnych właścicielach mąkoszyckiego majątku.
Foto: A. Durecka
Szczególnie ważna była jego współpraca z organizacjami ziomkowskimi, w tym z Siedmiogrodzkimi Sasami. Uczestniczył w przedsięwzięciach związanych z budową nowego środowiska społecznego i kulturalnego dla niemieckich wypędzonych. Współtworzył rozwiązania, które znalazły odzwierciedlenie w paragrafie 96 federalnej ustawy o wypędzonych (Bundesvertriebenengesetz). Przepis ten stworzył podstawy prawne wspierania kultury i dziedzictwa niemieckich wypędzonych oraz późnych przesiedleńców. W 1973 roku Landsberg otrzymał Wielki Krzyż Zasługi Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec.
Landsberg był przeciwnikiem nazizmu. Jak wspominał Wilhelm Bruckner w pośmiertnym artykule, po przejściu na emeryturę osiadł w bawarskim Irschenhausen. Tam zaś powracał myślami do Śląska i rodzinnego Mangschütz. Pisał wiersze poświęcone utraconej ojczyźnie oraz biografię ojca. Zmarł 25 sierpnia 1978 roku w Irschenhausen.
Nie tylko pałac – inne zabytki Mąkoszyc
Historia Landsbergów jest najważniejszym, ale nie jedynym wątkiem lokalnego dziedzictwa. W Mąkoszycach zachowało się kilka obiektów, które pozwalają lepiej poznać dawny charakter miejscowości.
Ważnym punktem na mapie wsi jest neogotycki kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła, wzniesiony w 1902 roku. W jego architekturze można dostrzec charakterystyczne dla przełomu XIX i XX wieku nawiązania do gotyku. Świątynia stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów lokalnego krajobrazu.

Kaplica na cmentarzu w Mąkoszycach kryje ślady historii dawnych mieszkańców miejscowości, w tym tablicę upamiętniającą Susannę Czaplicką z domu Urban.
Foto: A. Durecka
Z dawnym majątkiem związane są również zabudowania folwarczne. Szczególnie cenny jest spichlerz dworski z około 1800 roku, wpisany do rejestru zabytków w 1966 roku. Ochroną objęto także trzy czworaki z XIX wieku. To materialne świadectwa funkcjonowania dużego gospodarstwa ziemskiego, którego życie nie ograniczało się przecież do pałacu i jego mieszkańców.
Na uwagę zasługuje ponadto wiadukt nad linią kolejową, pochodzący z 1914 roku, a także zachowane XIX-wieczne domy przy ulicy Kościelnej.
Mąkoszyce mają również swoją historię powojenną. W 1945 roku, w wyniku zmian granic, dawne Mangschütz znalazło się w granicach Polski. Niemiecka ludność w większości opuściła miejscowość lub została wysiedlona, a na jej miejsce przybyli nowi mieszkańcy, wśród nich osoby przesiedlone z dawnych wschodnich terenów Polski. Majątek Landsbergów przeszedł na własność państwa i przez kolejne lata funkcjonował jako gospodarstwo państwowe. Niemieckich śladów można dziś szukać na cmentarzu. Choć większość nagrobków i płyt nagrobnych została zniszczona, w jednej z części cmentarza zgromadzono te zachowane, tworząc małe lapidarium.
Dziś Mąkoszyce są miejscowością, w której przeszłość nie rzuca się w oczy na pierwszy rzut oka. Pałac zniknął, dawne dobra zmieniły właścicieli i przeznaczenie, a kolejne pokolenia mieszkańców zbudowały tu własną historię. Jednak park, rodzinny cmentarz, folwarczne budynki i monumentalny platan nadal tworzą opowieść o czasach, kiedy majątek Landsbergów wyznaczał rytm życia tej części Śląska. Najstarsze drzewa są jej szczególnymi świadkami – rosły, gdy po parku spacerowali właściciele rezydencji, przetrwały pożar pałacu i powojenne przemiany. I wciąż stoją w miejscu, w którym historia dawnego Mangschütz spotyka się ze współczesnymi Mąkoszycami.