W czwartek, 12 listopada 2026 roku, w Muzeum w Raciborzu odbyła się prelekcja związana z projektem upamiętnienia wielkanocnych procesji konnych na Górnym Śląsku. Wydarzenie zorganizowane przez Związek Śląskich Rolników w Opolu we współpracy z Miastem Racibórz oraz Muzeum w Raciborzu zgromadziło pasjonatów historii, przedstawicieli lokalnych społeczności oraz depozytariuszy tej żywej tradycji.
W sali Muzeum w Raciborzu przy ulicy Chopina 12 wyczuwało się atmosferę dumy i wspólnoty. Wielkanocne procesje konne – widowiskowy i niezwykle głęboki element obrzędowości Górnego Śląska – od wieków stanowią symbol jedności, wiary oraz przywiązania do ojczystej ziemi. Choć sam zwyczaj kojarzy się z wielkanocnym poniedziałkiem, prace nad zachowaniem pamięci o nim trwają przez cały rok.
Śladami końskich kopyt
Powiat raciborski od dawna słynie z tradycji wielkanocnych objazdów pól, które co roku przyciągają tłumy mieszkańców oraz gości z całej Polski, a także z Niemiec i Czech. Niezwykłość tego zwyczaju zyskała oficjalne uznanie w 2022 roku, kiedy wielkanocne procesje konne zostały wpisane na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
Dla Muzeum w Raciborzu wydarzenie to ma wymiar szczególny, bowiem instytucja ta bezpośrednio wspierała starania o oficjalne uwiecznienie obrządku.
– „Bardzo się cieszę, że to ważne spotkanie odbywa się właśnie w naszych progach. Muzeum w Raciborzu było jednym z ogniw, które doprowadziły do wpisania procesji konnych na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w 2022 roku” – mówi dyrektor raciborskiego muzeum, Romuald Turakiewicz. – „Stało się to głównie dzięki ogromnym staraniom naszej etnograf Julity Ćwikły oraz całemu środowisku pasjonatów i depozytariuszy tej tradycji. Jesteśmy po to, aby naszą historię i obyczaje przechowywać, kultywować i pokazywać światu, dlatego z dumą angażujemy się w takie inicjatywy” – podsumowuje Turakiewicz.

Romuald Turakiewicz, dyrektor Muzeum w Raciborzu. Fot. Michał Florek
Zainteresowanie naukowe procesjami konnymi sięga przełomu XIX i XX wieku. Etnografowie i folkloryści doszukiwali się w nich dawnych słonecznych rytuałów wiosennych, wskazując na trasę przejazdu przebiegającą ze wschodu ku zachodowi. Pisemne przekazy historyczne pochodzą głównie z XIX wieku, choć lokalne podania – wspominane niegdyś przez pochodzącego z Bieńkowic ks. Franciszka Pawlara – odwoływały się do XIV-wiecznych dokumentów mówiących o objeździe granic miejscowości i poświęceniu zasiewów.
– „Związek Śląskich Rolników w Opolu wyszedł z inicjatywą postawienia tablic w miejscowościach kultywujących ten zwyczaj. Muzeum w Raciborzu chętnie włączyło się w projekt, udostępniając ze swoich zbiorów archiwalne fotografie oraz służąc wsparciem merytorycznym i językowym przy opracowaniu tekstów” – opowiada Julita Ćwikła.

Julita Ćwikła, etnograf Muzeum w Raciborzu. Fot. Michał Florek
„Muzeum w Raciborzu było jednym z ogniw, które doprowadziły do wpisania procesji konnych na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Jesteśmy po to, aby naszą historię i obyczaje przechowywać, kultywować i pokazywać światu” – Romuald Turakiewicz, Muzeum w Raciborzu
Dwanaście miejsc na mapie rolniczego dziedzictwa
Inicjatywa ustawienia tablic informacyjnych ma na celu nie tylko upamiętnienie przeszłości, ale również edukację turystów i kolejnych pokoleń mieszkańców Górnego Śląska.
– „To projekt poświęcony tradycjom rolniczym, które wciąż trwają w naszych województwach. Wpisanie procesji konnych na listę dziedzictwa narodowego wywołało w ludziach naturalną potrzebę pokazania tej historii zarówno mieszkańcom, jak i przyjezdnym. Chcieliśmy, aby każdy mógł przeczytać o dziejach i głębokim sensie tej tradycji” – mówi Klaudia Kluczniok, dyrektor biura Związku Śląskich Rolników (ZŚR) w Opolu. – „W ubiegłym roku ustawiliśmy pierwsze sześć tablic w województwie opolskim. W tym roku kolejnych sześć staje w województwie śląskim – w Bieńkowicach, Pietrowicach Wielkich, Raciborzu-Sudole, Zawadzie Książęcej, Gliwicach-Ostropie oraz Żernicy”.

Od lewej: Sebastian Jarosz, szef raciborskiego ZŚR, i Klaudia Kluczniok, dyrektor ZŚR. Fot. Michał Florek
W działania wokół projektu aktywnie włączyli się również lokalni gospodarze. Związek Śląskich Rolników na terenie powiatu raciborskiego zrzesza ponad dziewięćdziesięciu członków reprezentujących niemal wszystkie gminy powiatu.
– „Na co dzień organizujemy szkolenia, wspieramy wymianę informacji rynkowych oraz ułatwiamy rolnikom pozyskiwanie środków unijnych. Jednak kultywowanie tradycji naszych ojców i dbałość o lokalne dziedzictwo rolnicze stanowią dla nas równie ważny filar działalności” – mówi Sebastian Jarosz, przewodniczący powiatowych struktur ZŚR, i dodaje: – „Cieszymy się, że rolnicy z naszego regionu tak licznie angażują się w pielęgnowanie tych obyczajów”.
Wieńce z Ostropy, czeskie wizyty i milenijny szacunek dla tradycji
Choć cel procesji konnych – modlitwa o pomyślne zbiory, chronienie zasiewów i poświęcenie pól – pozostaje wspólny, każda z miejscowości wnosi do obrządku własną, unikalną specyfikę. Wyraźnie widać to na przykładzie Gliwic-Ostropy.
– „W Ostropie procesja ma wyjątkowy charakter. Ksiądz nie jedzie w stroju liturgicznym, lecz ubrany jest tak jak pozostali jeźdźcy – w ciemną kurtkę i charakterystyczny wieniec. Zanim jednak mężczyźni wsiądą na konie, kobiety mają przed Świętami Wielkanocnymi ogromne zadanie do spełnienia: muszą przygotować materiały i własnoręcznie zapleść te kunsztowne wieńce. Jako lokalna patriotka niezwykle dbam o to, by te unikalne zwyczaje nie uległy zapomnieniu” – opowiada Alicja Mainusch.

Alicja Mainusch z Gliwic-Ostropy mówiła o wyjątkowym charakterze procesji. Fot. Michał Florek
Organizacja procesji to ogromne wyzwanie logistyczne, które angażuje całe wsie na długo przed Wielkanocą. W Bieńkowicach prace przygotowawcze ruszają już w styczniu.
– „To potężne przedsięwzięcie organizacyjne. Przygotowania zaczynamy od zaproszeń i plakatów, a gości zapraszamy osobiście. Od ośmiu lat przyjeżdżają do nas m.in. jeźdźcy spod czeskiego Cieszyna” – mówi Grażyna Cwik, sołtys podraciborskich Bieńkowic. – „Podczas samej procesji musimy dbać o bezpieczeństwo – trasa wiedzie przez pola, gdzie stada saren mogą niespodziewanie spłoszyć konie. Nasza społeczność wykazuje się jednak niezwykłą gościnnością: nasi rolnicy przyjmują konie pod swoje dachy na dwa lub trzy dni, karmią je i poją. Przygotowanie samych zwierząt – mycie, czyszczenie, zaplatanie grzyw i ogonów – wymaga ogromnego nakładu pracy. Bez wsparcia powiatu, gminy i serca rolników to wydarzenie nie mogłoby się udać” – dodaje z dumą gospodyni miejscowości z jedną z najsilniejszych tradycji pielgrzymkowych na ziemi raciborskiej.

Na spotkaniu obecna była sołtys Bieńkowic, Grażyna Cwik. Fot. Michał Florek
Przywiązanie do tradycji poszczególnych wsi jest tak silne, że tradycyjne trasy procesji traktowane są z ogromną czcią i pietyzmem. Wspomina o tym pan Jan Płaczek z Raciborza-Sudołu, przywołując wydarzenia z 2000 roku.
– „W roku milenijnym wyszliśmy z inicjatywą zorganizowania wyjątkowego, jednorazowego połączenia procesji z Sudoła, Bieńkowic i Pietrowic Wielkich w jednym neutralnym miejscu – na boisku w Cyprzanowie. Choć Sudół i Bieńkowice były otwarte na tę ideę, ówczesny proboszcz z Pietrowic Wielkich kategorycznie odmówił, mówiąc: «My mamy swój Święty Krzyż i stąd się nie ruszymy»” – wspomina Płaczek. Ta historyczna anegdota pokazuje, jak głęboko każda miejscowość strzeże swojej tradycji i jak ważne dla każdego Ślązaka są własny plac i własna procesja.

Na spotkaniu zaprezentowano różnorodne materiały archiwalne. Foto: Michał Florek
Czwartkowe spotkanie w Muzeum w Raciborzu udowodniło, że wielkanocne procesje konne to nie zabytek z przeszłości, ale tętniący życiem element tożsamości Górnego Śląska. Dzięki nowym tablicom informacyjnym pamięć o poświęconych polach i tętencie końskich kopyt będzie przekazywana kolejnym pokoleniom z jeszcze większą dumą.