Międzynarodowa konferencja naukowa „Mniejszości za żelazną kurtyną. Balast czy źródło tożsamości”, zorganizowana w zabrzańskim Hotelu Diament z okazji 10-lecia Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej (CBMN), stała się okazją do podsumowania dorobku badawczego na temat mniejszości narodowych i etnicznych oraz wieloaspektowej dyskusji nad losem wspólnot narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej. Badacze i działacze spoglądali na okres komunistyczny nie tylko przez pryzmat represji, ale i wpływu tych doświadczeń na współczesną tożsamość oraz relacje państw dawnego „bloku wschodniego” z mniejszościami narodowymi i etnicznymi.
Poszerzyć perspektywę
Konferencja w Zabrzu nawiązywała bezpośrednio do wydarzenia, które przed trzynastoma laty odbyło się w Gliwicach – to właśnie tam w ramach realizacji ustaleń polsko-niemieckiego Okrągłego Stołu odbyła się konferencja naukowa poświęcona działaniom polskich władz komunistycznych wobec mniejszości niemieckiej w latach 1945-1989. Konferencja z 2013 roku stała się preludium utworzenia Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej.
– „Obecnie, bogatsi o nowe doświadczenia i przemyślenia, poszerzamy tę perspektywę geograficznie na cały blok komunistyczny, a zarazem nie skupiamy się wyłącznie na doświadczeniach Niemców, lecz także innych mniejszości” – zaznaczał na konferencji dr Michał Matheja, prezes CBMN.
Dr Michał Matheja, prezes Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej otwierający konferencję naukową w Zabrzu. Foto: Michał Florek
Jak określa dr Matheja, równie znaczący jest podtytuł konferencji „Balast czy źródło tożsamości?” – gdyż stawia on pytanie, czym właściwie dla mniejszości narodowych i etnicznych był czas władzy totalitarnej.
– „Podejmujemy refleksję nad tym, na ile doświadczenia z czasów totalitaryzmu są do dziś obciążeniem dla mniejszości, a na ile represje i formy nacisku, które wówczas miały miejsce, paradoksalnie integrowały i wzmacniały te społeczności wewnętrznie, chroniąc je przed wpływem świata zewnętrznego” – wskazywał prezes CBMN.
Przełamać uprzedzenia i odbudować wiedzę
Sam pomysł utworzenia Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej narodził się z potrzeby przełamania utrwalonych uprzedzeń i braku wiedzy w społeczeństwie, wynikających z powojennej cenzury. Jak wspomina Bernard Gaida, członek zarządu CBMN i były przewodniczący Związku Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce (VdG), w czasach PRL-u temat ten był celowo przemilczany, a placówki badawcze miały zakaz zajmowania się współczesnością mniejszości.
dr Edmund Pjech z Instytutu Serbołużyckiego w Budziszynie i Bernard Gaida podczas rozmowy w kuluarach konferencji.
Foto: Michał Florek
– „Pamiętam z lat 70. czy 80. spotkanie z młodymi pracownikami Instytutu Zachodniego w Poznaniu. Gdy zapytałem ich, ilu nas [członków mniejszości niemieckiej] właściwie żyje w PRL-u, odpowiedzieli: „U nas nie wolno prowadzić badań na temat Niemców obecnie żyjących w Polsce. Możemy zajmować się ich historią, ale nie współczesnością”. To pokazywało skalę problemu” – opowiadał Bernard Gaida.
Odpowiedzią na tę lukę stała się powołana dekadę temu instytucja, która do dziś wydała około 40 publikacji naukowych, przywracając pamięć o skomplikowanych losach mieszkańców regionu.
Od Serbołużyczan po Litwinów
Dr Friedrich Pollack, historyk z Instytutu Serbołużyckiego w Budziszynie, instytucji współorganizującej konferencję, zwrócił uwagę, że polityka mniejszościowa państw socjalistycznych w okresie zimnej wojny nie była dotąd zestawiana na tak innowacyjną skalę. Z zaprezentowanych analiz wyłania się m.in. wyjątkowa pozycja Serbołużyczan w dawnej NRD.
Badacze i działacze spoglądali na okres komunistyczny nie tylko przez pryzmat represji, ale i wpływu tych doświadczeń na współczesną tożsamość oraz relacje państw Europy Środkowo-Wschodniej z mniejszościami narodowymi i etnicznymi.
– „Słuchając referatów o mniejszości niemieckiej w różnych krajach, której położenie było często znacznie gorsze, widać wyraźnie, że Serbołużyczanie w systemie państw socjalistycznych odgrywali szczególną rolę, będąc silnie wspieranymi przez reżim komunistyczny. To jedno z najważniejszych spostrzeżeń z tej konferencji” – zaznaczał dr Friedrich Pollack, deklarując wolę dalszej współpracy naukowej z CBMN oraz Instytutem Śląskim w Opolu.
Dr Friedrich Pollack z Instytutu Serbołużyckiego w Budziszynie podczas wystąpienia na konferencji naukowej CBMN w Zabrzu.
Foto: Michał Florek
Z kolei Bernard Gaida w wyniku paneli konferencji zwrócił uwagę na istotne różnice wewnątrz samych mniejszości w Polsce. Podczas gdy niemal wszystkie grupy zmagają się do dziś z trudnymi skutkami asymilacji językowej, wyjątkową pozycję zachowuje niewielka mniejszość litewska, która nie boryka się z problemem utraty języka ojczystego.
Problematyka mniejszościowa będzie powracać
Obok refleksji historycznej podczas spotkania w Zabrzu wybrzmiały pytania o współczesny kształt relacji państwa ze społecznościami mniejszościowymi i migranckimi. Referat otwierający obrady konferencji wygłosił dr hab. Stephan Rindlisbacher z Uniwersytetu w Bazylei oraz Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, który zauważył, że organizacja państwa według kryteriów narodowościowych nieuchronnie generuje napięcia na linii większość–mniejszość.
„Dopóki państwa nie będą jednolite etnicznie i narodowo, problematyka mniejszościowa będzie powracać. Kluczowe jest pytanie, jak państwo – czy to PRL pół wieku temu, czy współczesna Polska – układa swoje relacje z mniejszościami” – zauważył dr Rindlisbacher.
Dr hab. Stephan Rindlisbacher podczas referatu otwierającego konferencję naukową w Zabrzu. Foto: Michał Florek
Współcześnie ważnym sprawdzianem dla polityki społecznej w Polsce staje się podejście do nowych grup mieszkańców, w tym dynamicznie rosnącej społeczności ukraińskiej. Dr hab. Stephan Rindlisbacher – odwołując się do modelu szwajcarskiego, w którym państwo definiuje się kulturowo i historycznie, nie stosując oficjalnego podziału na większość i mniejszości – przestrzega przed niepotrzebnym zaognianiem konfliktów.
– „Rząd i władze państwowe powinny w maksymalnym stopniu dbać o to, by nie podsycać zbędnych tarć językowych czy społecznych, co jest szczególnie istotne w obliczu obecnych zewnętrznych zagrożeń” – podsumowuje dr Stephan Rindlisbacher.
W ramach konferencji odbył się wyjazd studyjny do Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w Radzionkowie, Radiostacji Gliwickiej oraz Domu Pamięci Żydów Górnośląskich w Gliwicach.
Waldemar Gielzok oraz dr Michał Matheja podczas wizyty studyjnej w Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w Radzionkowie. Foto: Michał Florek
Spotkanie w Zabrzu stało się przestrzenią do dyskusji o mniejszościach i ich roli, historii oraz dziedzictwie, co udowadnia, że na następne dziesięć lat działalności CBMN z pewnością tematów do działań nie zabraknie.
