W dniach 25–27 września 2026 roku w niemieckim Warendorfie (Nadrenia Północna-Westfalia) odbył się coroczny Kongres Prus Zachodnich. W wydarzeniu poświęconym relacjom polsko-niemieckim w literaturze wzięły udział delegacje mniejszości niemieckiej z Gdyni, Bydgoszczy i Grudziądza.
Tegoroczne spotkanie przebiegało pod hasłem „Między antagonizmem a porozumieniem – historia stosunków polsko-niemieckich w zwierciadle literatury”. Program obrad objął dziewięć referatów naukowych (w tym dwa przygotowane przez prelegentów z Polski), a organizatorzy zapewnili pełne tłumaczenie symultaniczne. Wydarzenie otworzył wykład dr. Rolanda Borchersa z Berlina, dyrektora Centrum Dokumentacji „Ucieczka, Wypędzenie, Pojednanie”.
Literatura jako most między narodami
Obrady prowadził prezes Towarzystwa Zachodniopruskiego, prof. dr Erik Fischer z Bonn, przy współpracy syna, Tilmana Asmusa Fischera z Berlina. Prof. Fischer wygłosił dwa wystąpienia: referat przewodni dotyczący roli literatury w budowaniu wzajemnego zrozumienia między narodami oraz prelekcję poświęconą obrazowi niemieckiej „bitwy o Wisłę” w literaturze zachodniopruskiej okresu międzywojennego.
Z okazji przypadającego stulecia Gdyni delegacja z tego miasta wręczyła profesorowi Fischerowi pamiątkową publikację „Gdynia dawniej i dziś” (Gdynia früher und heute).
Medal Prus Zachodnich dla byłego ministra kultury RFN
Ważnym punktem kongresu było wręczenie Medalu Prus Zachodnich 2026. Wyróżnienie otrzymał prof. Bernd Neumann – były minister stanu i pełnomocnik rządu federalnego ds. kultury i mediów. Laudację na jego cześć wygłosił dr Peter Paziorek, były poseł do Bundestagu.
Były minister stanu ds. kultury prof. Bernd Neumann (ur. 1942 r. w Elblągu) z wyróżnieniem oraz kaszubskim upominkiem od gdyńskiej delegacji. Na zdjęciu obecni również Benedykt Reszke, Hilary Kohnke oraz dr Wojciech Pasko-Porys.
Foto: prywatne
Profesor Neumann urodził się w 1942 roku w Elblągu, skąd w styczniu 1945 roku ewakuował się z rodziną drogą lądową. W swojej wieloletniej działalności publicznej wielokrotnie współpracował z polskimi przedstawicielami kultury, w tym z ministrami Bogdanem Zdrojewskim i Władysławem Bartoszewskim. Angażował się m.in. w proces tworzenia berlińskiego Centrum Dokumentacji w duchu porozumienia ze stroną polską oraz regularnie odwiedzał Pomorze, w tym miejsce pamięci na terenie byłego obozu Stutthof.
Świadectwa historii i rola Muzeum w Warendorfie
Wśród uczestników wydarzenia znalazł się 97-letni Günter Wittrin, urodzony w Wejherowie, który wspomniał swoje rodzinne korzenie na Pomorzu – mówiącą po polsku matkę oraz rodzinną kamienicę i wytwórnię likierów zlokalizowaną nieopodal wejherowskiego rynku. W kwietniu 1945 roku jako 16-letni poborowy został ewakuowany statkiem z Helu i Gdyni.
Głos zabrał również dr Martin Koschny, dyrektor Muzeum Prus Zachodnich w Warendorfie oraz historyk z Instytutu Studiów Wschodnich Uniwersytetu w Münster. W swoim referacie omówił motywy „przodków” i „krzyżowców” w kontekście konfliktów narodowych epoki cesarstwa. Muzeum w Warendorfie jest państwową placówką naukową współpracującą z wieloma polskimi muzeami, funkcjonującą niezależnie od Towarzystwa Zachodniopruskiego.
Prezes Towarzystwa Zachodniopruskiego prof. dr Erik Fischer odbiera album o Gdyni z rąk 91-letniego Benedykta Reszke oraz Hilarego Kohnke. Kongres w Warendorfie, wrzesień 2026 r.
Foto: prywatne
Pamięć o operacji „Hannibal” i zapowiedź obchodów w Gdyni
W trakcie obrad poruszono temat corocznych nabożeństw dwuwyznaniowych i dwujęzycznych organizowanych od 31 lat w gdyńskim kościele Ludzi Morza z udziałem Konsula Generalnego RFN w Gdańsku. Uroczystość ta upamiętnia ofiary morskiej ewakuacji z 1945 roku (operacja „Hannibal”).
Zapewniono, że stała informacja o gdyńskich obchodach znajdzie się na stronie internetowej Muzeum Zachodniopruskiego. Wręczając upominek prezesowi Fischerowi, Benedykt Reszke – szef mniejszości niemieckiej w Gdyni i główny organizator lokalnych obchodów – zaproponował, aby tematem przewodnim kolejnej konferencji była właśnie ewakuacja morska z 1945 roku. Znaczenie tego zagadnienia podkreślił dr Wojciech Pasko-Porys, przypominając, że operacja „Hannibal” objęła ponad 2 miliony ewakuowanych osób. Podczas kongresu zaprezentowano także książkę Tomasza Stachury „Gustloff Steuben Goya droga śmierci”, stanowiącą przykład współczesnego zainteresowania tą tematyką m.in. w środowisku badaczy i nurków.
97-letni Günter Wittrin oraz dr Wojciech Pasko-Porys (Galeria na Wyspie w Lęborku) z książką Tomasza Stachury „Gustloff, Steuben, Goya. Droga śmierci”. W tle dyrektor Muzeum Prus Zachodnich, dr Martin Koschny. Kongres w Warendorfie, 2026 r.
Foto: prywatne
Na 32. edycję gdyńskich uroczystości w 2027 roku zaproszono m.in. tegorocznego laureata medalu, prof. Bernda Neumanna, oraz dr. Petera Paziorka.
Lęborski akcent wystawienniczy
Dopełnieniem tematyki morskiej ewakuacji jest projekt wystawienniczy „Hannibal 1945 – marynistyczne rekonstrukcje”, obejmujący 20 obrazów autorstwa Anastasiji Fietysovej. Prace prezentowane są w Galerii na Wyspie w Lęborku, prowadzonej przez dr. Wojciecha Pasko-Porysa.
Placówka mieści się na wyspie z zamkiem krzyżackim i posiada największą prywatną kolekcję antyków morskich w Polsce. Wśród eksponatów związanych z katastrofami na Bałtyku z 1945 roku znajduje się m.in. oryginalna, trzymetrowa drewniana poręcz ze schodów pokładowych statku Wilhelm Gustloff, pozyskana legalnie przez Jerzego Janczukowicza.
