Frank-Walter Steinmeier od ponad ćwierć wieku współkształtuje niemiecką politykę wobec Polski. Urodził się 5 stycznia 1956 roku w Detmold, w rodzinie stolarza i robotnicy w fabryce. Jego matka, Ursula z domu Broy, pochodziła z Breslau, który opuściła w styczniu 1945 roku. Steinmeier studiował prawo i politologię w Giessen, a w 1991 roku uzyskał doktorat z prawa. Karierę zawodową rozpoczął w administracji Dolnej Saksonii, w referacie prawa medialnego i polityki medialnej urzędu premiera. Politycznie związał się z socjaldemokracją.
W 1993 roku objął kierownictwo biura premiera, a trzy lata później został sekretarzem stanu i szefem kancelarii premiera, którym wtedy był Gerhard Schröder. Gdy ten w 1998 roku stanął na czele rządu federalnego, Steinmeier przeniósł się do Berlina. Najpierw odpowiadał za służby specjalne jako sekretarz stanu w Urzędzie Kanclerskim, a od 1999 roku kierował całą kancelarią. Polacy poznawali go stopniowo, wraz z kolejnymi etapami jego kariery. Nie zawsze był to obraz polityka, który rozumiał ich obawy i oczekiwania.
U boku kanclerza
W rządzie Gerharda Schrödera Steinmeier należał do najważniejszych osób na zapleczu politycznym kanclerza. Uczestniczył w przygotowaniu Agendy 2010, programu obejmującego reformy systemu emerytalnego, ochrony zdrowia i rynku pracy. W polityce zagranicznej rząd stawiał na zbliżenie z Moskwą, także w dziedzinie energetyki, przyznając pierwszeństwo interesom gospodarczym i licząc, że współpraca ekonomiczna będzie sprzyjać zbliżeniu politycznemu („Wandel durch Handel”). Jednocześnie podejmował działania, które miały uspokoić polskie obawy związane z podnoszonymi w okresie tuż przed akcesją Warszawy do UE roszczeniami majątkowymi niemieckich wysiedlonych.
W sierpniu 2004 roku Schröder zapewnił w Warszawie, podczas obchodów rocznicy Powstania Warszawskiego, że niemiecki rząd nie poprze roszczeń Powiernictwa Pruskiego. Kilka miesięcy wcześniej opublikowano opinię prawną specjalistów z Polski i Niemiec: prof. prof. Jana Barcza i Jochena Froweina, przygotowaną na zamówienie obu rządów, która dostarczała argumentów przeciwko możliwości dochodzenia takich roszczeń. Steinmeier, jako szef Urzędu Kanclerskiego, należał do osób odpowiedzialnych za realizację politycznego kursu w tej trudnej dla bilateralnych relacji sprawie.
Inaczej zapisała się w Polsce kwestia gazociągu bałtyckiego. We wrześniu 2005 roku, tuż przed odejściem Schrödera z urzędu, podpisano porozumienie dotyczące budowy połączenia gazowego między Rosją a Niemcami przez Bałtyk. W Warszawie odebrano je jako decyzję podjętą ponad głowami państw położonych między oboma krajami. Polskie zastrzeżenia dotyczyły nie tylko bezpieczeństwa energetycznego, lecz także politycznych konsekwencji porozumienia Moskwy i Berlina.
Polska opinia publiczna zapamiętała obraz dwóch rządów uzgadniających strategiczny projekt bez uwzględnienia interesów sąsiadów.
Minister spraw zagranicznych
W latach 2005–2009, w pierwszym koalicyjnym gabinecie Angeli Merkel, Steinmeier kierował niemieckim MSZ. Blisko współpracował z kanclerz, choć w niektórych kwestiach reprezentował odmienne stanowisko, między innymi popierając perspektywę członkostwa Turcji w Unii Europejskiej.
W polityce wobec Rosji kontynuował linię otwarcia i współpracy, uzasadniając ją tradycją Ostpolitik Willy’ego Brandta. Budowa bałtyckiego gazociągu była jednym z jej elementów. Wraz z Gernotem Erlerem rozwijał koncepcję partnerstwa na rzecz modernizacji, opartą na założeniu, że współpraca gospodarcza i technologiczna może sprzyjać przemianom w Rosji i zbliżać ją do Zachodu. W 2010 roku podobną formułę przyjęła Unia Europejska, uruchamiając Partnerstwo na rzecz Modernizacji z Rosją.
W Warszawie ta koncepcja budziła jednak poważne wątpliwości. Polscy politycy ostrzegali, że współpraca gospodarcza nie musi prowadzić do zmiany rosyjskiej polityki, a zależność energetyczna może stać się narzędziem nacisku. Skalę tych obaw i frustracji najlepiej oddały słowa Radosława Sikorskiego, wówczas ministra obrony narodowej, który wiosną 2006 roku na konferencji w Brukseli otwarcie porównał ten projekt do tradycji paktu Ribbentrop–Mołotow; w Niemczech natomiast to porównanie wywołało oburzenie i uznano je za jaskrawą przesadę. Z perspektywy późniejszych wydarzeń polskie ostrzeżenia były jednak słuszne. Ciągnący się latami spór o Nord Stream stał się jednym z symboli różnic w ocenie Rosji i bezpieczeństwa europejskiego.
Nie oznacza to, że współpraca z Polską ograniczała się wówczas do sporów. Jesienią 2006 roku to właśnie Steinmeier wystąpił z inicjatywą stworzenia wspólnego polsko-niemieckiego podręcznika do historii. W styczniu 2008 roku, wspólnie z Radosławem Sikorskim, już szefem polskiej dyplomacji w kolejnym polskim rządzie, nadał projektowi polityczny impuls, zlecając Wspólnej Polsko-Niemieckiej Komisji Podręcznikowej przygotowanie koncepcji.
Oficjalnie przedsięwzięcie rozpoczęło się w maju tego roku. Z czasem zaowocowało serią podręczników „Europa. Nasza historia”, opracowanych przez polskich i niemieckich autorów. Była to jedna z ważniejszych inicjatyw w dziedzinie edukacji historycznej, oparta na założeniu, że poznawanie historii sąsiada powinno być częścią nauczania własnej historii.
W tym szerszym wymiarze współpracy mieściło się również wsparcie dla polsko-niemieckich kontaktów naukowych. Ministerstwo Spraw Zagranicznych RFN, między innymi za pośrednictwem DAAD, finansowało i współfinansowało stypendia, projekty badawcze oraz działalność instytucji akademickich. Należało do nich działające od 2002 roku przy Uniwersytecie Wrocławskim Centrum Studiów Niemieckich i Europejskich im. Willy’ego Brandta. Nie była to wyłącznie polityka deklaracji i symbolicznych gestów, lecz także budowanie trwałej infrastruktury współpracy.
Po wyborach w 2009 roku Steinmeier przeszedł do opozycji i stanął na czele frakcji SPD w Bundestagu. Do MSZ wrócił w grudniu 2013 roku, w trzecim gabinecie Angeli Merkel. W lutym 2014 roku, wspólnie z Radosławem Sikorskim i francuskim ministrem spraw zagranicznych Laurentem Fabiusem, pojechał do Kijowa, by uczestniczyć w negocjacjach z prezydentem Wiktorem Janukowyczem i przedstawicielami opozycji. Próba powstrzymania przemocy na Majdanie była jednym z najważniejszych momentów europejskiej dyplomacji w pierwszej fazie ukraińskiego kryzysu.
Rok później pojawiła się tak zwana formuła Steinmeiera, dotycząca zasad wprowadzenia szczególnego statusu dla części Donbasu, który stał się celem rosyjskiej ekspansji. Berlin widział w niej możliwość wyjścia z impasu w realizacji porozumień mińskich – czyli wynegocjowanych przy udziale Niemiec i Francji układów pokojowych, które miały zakończyć walki we wschodniej Ukrainie i scalić zbuntowane regiony z resztą kraju na drodze reform politycznych. W Polsce obawiano się natomiast, że rozwiązanie to może oznaczać ustępstwa Zachodu wobec Moskwy bez rzeczywistego przywrócenia ukraińskiej kontroli nad regionem opanowanym przez separatystów.
W tym samym 2014 roku Steinmeier odwiedził Wrocław, rodzinne miasto swojej matki. W synagodze Pod Białym Bocianem uczestniczył w uroczystości ordynacji absolwentów Kolegium Abrahama Geigera przy Uniwersytecie w Poczdamie. Wybór miejsca nie był przypadkowy. Obchodzono wówczas 140. rocznicę śmierci Abrahama Geigera, wybitnego uczonego i wieloletniego rabina Breslau, jednego z pionierów judaizmu reformowanego w Niemczech.
Steinmeier w swoim przemówieniu nazwał uroczystość „małym cudem”. W odrestaurowanej synagodze spotkali się bowiem przedstawiciele różnych tradycji religijnych i narodowych, a dawne niemieckie miasto stało się miejscem wspólnego wydarzenia łączącego współczesnych Polaków, Niemców i Żydów.
Odwiedziny stolicy Dolnego Śląska miały dla niemieckiego polityka również wymiar osobisty. W domu często rozmawiano o mieście, które jego matka musiała opuścić pod koniec wojny. Steinmeier mówił o doświadczeniu ucieczki, wysiedlenia i konieczności rozpoczynania życia w nowym miejscu. Zauważył jednak także, że polscy mieszkańcy powojennego Wrocławia, podobnie jak jego matka, musieli znaleźć w sobie odwagę, by rozpocząć życie w obcym otoczeniu i patrzeć w przyszłość.
W jego wypowiedziach historia rodzinna nie była więc jedynie elementem osobistej biografii. Stawała się punktem odniesienia dla refleksji o losach ludzi zmuszonych do opuszczenia swoich domów. Polsko-niemiecka historia miała więc dla niego także konkretny, wrocławski adres.
„W przypadku Steinmeiera pozostaje jednak pytanie, czy lekcja, którą ostatecznie odrobił, nie przyszła za późno nie tylko dla niego.”
Prezydent pamięci
W 2017 roku Zgromadzenie Federalne wybrało Steinmeiera na prezydenta RFN. W lutym 2022 roku powierzyło mu ten urząd na drugą kadencję. Prezydent Niemiec nie kieruje rządem ani bieżącą polityką zagraniczną, ale dysponuje ważnym instrumentem oddziaływania jako najwyższy przedstawiciel republiki. Słowem, gestem, obecnością podczas uroczystości i sposobem opowiadania o przeszłości może wpływać na kształt polityki.
W relacjach z Polską te właśnie elementy nabrały szczególnego znaczenia. 1 września 2019 roku, w osiemdziesiątą rocznicę wybuchu II wojny światowej, Steinmeier przyjechał do Wielunia. W 1939 roku miasto zostało zbombardowane przez niemieckie lotnictwo nad ranem, jeszcze przed rozpoczęciem ostrzału Westerplatte. Przez dziesięciolecia Wieluń pozostawał jednak na odległym marginesie niemieckiej pamięci o początku wojny.
W swoim przemówieniu prezydent RFN przypomniał o odpowiedzialności Niemiec za agresję i okupację. „Chylę czoła przed ofiarami ataku na Wieluń. Chylę czoła przed polskimi ofiarami niemieckiej tyranii. I proszę o przebaczenie” – powiedział. Przypomniał również, że Polska mimo tragicznych doświadczeń wojny wyciągnęła rękę do Niemiec, umożliwiając rozpoczęcie drogi do pojednania. Były to ważne słowa, choć nie mogły zastąpić szerszej obecności wiedzy o nazistowskiej okupacji Polski w niemieckiej świadomości historycznej.
Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku Steinmeier publicznie przyznał, że pomylił się w ocenie Władimira Putina i rosyjskiej polityki. W kwietniu tego roku uznał również swoje poparcie dla Nord Stream 2 za poważny błąd. Przyznał, że nie wierzył, iż Putin będzie gotów doprowadzić własny kraj do całkowitej ruiny gospodarczej, politycznej i moralnej w imię imperialnych ambicji.
Niepamięć też jest częścią historii europejskiej
Czytaj więcej →Steinmeiera i innych czołowych polityków Niemiec zawiodło także założenie, że Rosję uda się trwale włączyć we wspólną europejską architekturę bezpieczeństwa. Była to ważna wypowiedź, zwłaszcza że pochodziła od polityka, który przez lata należał do głównych rzeczników współpracy z Moskwą. Nie oznaczała jednak, że konsekwencje tych błędów stały się mniej groźne. Nie przywracała również zaufania do Niemiec, którego erozję Warszawa i inne stolice regionu sygnalizowały od dawna.
W sierpniu 2024 roku, podczas obchodów osiemdziesiątej rocznicy Powstania Warszawskiego, Steinmeier ponownie mówił o niemieckiej odpowiedzialności za zbrodnie okupacji. Zwracał uwagę na niewielką wiedzę przeciętnych Niemców o skali terroru i przemocy, jakiej doświadczyła Polska podczas wojny. Było to ważne rozpoznanie, ponieważ pamięć o niemieckiej okupacji Polski – mimo różnorodnych wysiłków polskich, ale i niemieckich – wciąż nie zajmuje w niemieckiej świadomości miejsca odpowiadającego skali tych doświadczeń. Pytanie, czy prezydent mógł w tej sprawie zrobić więcej. Czy nie powinien był tych tematów poruszać raczej w rozmowie z własnym społeczeństwem niż podczas uroczystości w Polsce?
Frank-Walter Steinmeier z prezydentem Karolem Nawrockim
Foto: www.prezydent.pl
Bilans stosunku i działań Steinmeiera wobec Polski nie jest jednoznaczny. Po stronie osiągnięć można zapisać zaangażowanie w dialog polsko-niemiecki, działania na rzecz ograniczenia prawnej niepewności związanej z roszczeniami wysiedlonych, inicjatywę wspólnego podręcznika, wsparcie dla współpracy naukowej oraz gesty pamięci, których symbolem pozostają przemówienia w Wieluniu i Warszawie.
Po stronie obciążeń pozostają lata wiary w możliwość strategicznego partnerstwa z Rosją, niedostateczne uwzględnianie ostrzeżeń Polski i innych państw regionu oraz polityczne konsekwencje uzależniania Niemiec od rosyjskich dostaw energii, które ciążyć będą jeszcze długo. Osad nieufności nie zniknął do dziś, czego dowodzą powtarzające się w Polsce głosy niepokoju co do możliwości niemiecko-rosyjskiego gazowego resetu.
Poprzednik Steinmeiera, Joachim Gauck, pastor i dysydent z NRD, patrzył na Polskę przez doświadczenie Solidarności i walki z komunizmem. Nieufność wobec Putina wyrażał też znacznie wcześniej i bardziej zdecydowanie. Steinmeier dochodził do zrozumienia polskiej perspektywy inną drogą: przez wieloletnie doświadczenie polityczne, własną historię rodzinną, kontakty z polskimi partnerami i wreszcie konfrontację z opłakanymi konsekwencjami niemieckiej polityki wobec Rosji, którą współtworzył.
Obaj prezydenci reprezentowali odmienne doświadczenia niemieckiego XX i pierwszych dekad XXI wieku. W przypadku Steinmeiera pozostaje jednak pytanie, czy lekcja, którą ostatecznie odrobił, nie przyszła za późno nie tylko dla niego.
O autorze
Prof. Krzysztof Ruchniewicz jest historykiem i profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego. Od kwietnia 2026 roku jest profesorem gościnnym DAAD na Ruhr-Universität Bochum. Do 2024 r. kierował Centrum Studiów Niemieckich i Europejskich UWr, a w latach 2024–2025 pełnił funkcję pełnomocnika ministra spraw zagranicznych do spraw polsko-niemieckiej współpracy. Jest autorem licznych publikacji z zakresu historii Niemiec oraz relacji polsko-niemieckich, ze szczególnym uwzględnieniem XX i początku XXI wieku.
Dla naszej gazety od początku 2026 r. regularnie pisze felietony w cyklu „Sąsiedztwo zobowiązuje”, w których zajmuje się tematyką relacji polsko-niemieckich.
