Powszechnie wiadomo, że w górnośląskich rzekach, stawach, a nawet kałużach mieszka wodnik, nazywany też utopcem, wassermōnem, jędrą, rokitą, utopkiem, utoplaszkiem albo rarkiem. Wiadomo również, że raz bywa zły, a raz dobry i że może przybierać różne postacie: od człekokształtnej po zwierzęcą, a nawet roślinną – nie mówiąc już o upodabnianiu się do przedmiotów. Nieco mniej wiadomo natomiast o górnośląskich syrenach, niksach, nimfach, pannach wodnych czy wodnicach, słowem: o wszystkich demonicznych istotach rodzaju żeńskiego, które zamieszkują akweny. Na szczęście istoty owe mieszkają także w literaturze, choć nie zawsze szczęśliwe są ich losy i nie zawsze szczęśliwie kończą się spotkania z nimi.
Jedno z wcieleń górnośląskiego wodnika. Źródło: P. i H. Knötel, Oberschlesische Sagen, Bd. 2 (Śląska Biblioteka Cyfrowa).
Żona wodnika
Górnośląskie wodnice pojawiają się zazwyczaj w towarzystwie wodnika. Choć o jego przygodach – zapisanych w podaniach ludowych – dowiedzieć możemy się całkiem sporo, o jego żonie i córkach wiadomo już znacznie mniej. Wiemy na przykład, że żoną wodnika mogła zostać dziewczyna, której nikt nie poprosił do tańca. Opowiada o tym Karl Ernst Schellhammer, nauczyciel w Kaletach, Lublińcu, Grotkowie oraz Gliwicach, wydawca zbiorów lokalnych podań i baśni. W podaniu „Wie ein Mädchen zum Wasserweib wurde” („Jak pewna dziewczyna została żoną wodnika”) przydarza się to dziewczynie z Kietrza, która na potańcówce stoi w kącie. Gdy pojawia się przystojny tancerz, któremu z rękawa kapie woda, dziewczyna zgadza się z nim zatańczyć, mimo że rozpoznaje w nim wodnego ducha. A potem nawet idzie z nim na przechadzkę. Gdy docierają nad strumień, wodnik ujawnia swoją prawdziwą naturę i wciąga ją do wody. Po jakimś czasie dziewczyna wraz z małym dzieckiem odwiedza rodziców i skarży się na wodnika, że ten bywa dla niej niemiły. Wtedy drzwi się otwierają i staje w nich wodnik, grożąc jej, że rozerwie dziecko na strzępy, jeśli nie wróci z nim pod wodę. By chronić dziecko, dziewczyna wraca do wodnika i nigdy więcej nie pokazuje się już na powierzchni.
Ilustracja do podania o żonie wodnika.
Źródło: P. i H. Knötel, Oberschlesische Sagen, Bd. 2 (Śląska Biblioteka Cyfrowa).
Córki wodnika
Relacje oparte na okrucieństwie łączą wodnika także z jego córkami. Wodne panny pojawiają się we dwie lub trzy na wiejskich potańcówkach i są niezwykle uwodzicielskie, lecz zawsze muszą wrócić do domu przed północą. Gdy ciekawscy młodzieńcy utrudniają im powrót na czas, przesądzają tym samym o ich losie: za spóźnienie ojciec karze je bowiem śmiercią. Tak dzieje się w podaniu o córkach wodnika ze stawu w Boronowie koło Lublińca, zapisanym przez Schellhammera.
Ciekawe, że folklor górnośląski zna tak wiele określeń wodnika, a tak niewiele wodnych nimf. […] Czyżby śląska kultura wcale nie była tak mocno umocowana w matriarchacie, jak mogłoby się wydawać?
W przeciwieństwie do wodnika jego córki z reguły czynią dobro. U opolskiej folklorystki Elisabeth Grabowski znajdziemy podanie, w którym jedna z wodnych kobiet ratuje chłopca utopionego przez wodnika, którego dusza przebywa w podwodnej komnacie, zamknięta w garncu. Wodnica wyciąga duszę chłopaka z garnka, przywracając mu życie.
Jak to z nimfami bywa, także córki wodnika wyróżniają się niezwykłą urodą. Pisze o tym w „Godkach i bojkach śląskich” nauczyciel i folklorysta Brunon Strzałka. Według Strzałki mają jasne, długie włosy, a na głowie wieńce z kwiatów. No i oczywiście nie brakuje im erotyzmu: w księżycową noc można podobno zobaczyć, jak tańczą w wodzie w przezroczystych szatach.
Otto Ubbelohde: Niksa w stawie. Ilustracja do baśni braci Grimm (Die Nixe im Teich).
Źródło: Wikimedia Commons.
Pobożna nimfa
Oprócz żon i córek wodnika w górnośląskich akwenach żyją także wodnice singielki. Jedną z nich jest „Rozgniewana nimfa” z okolic Zabrza, występująca w zbiorze „Oberschlesische Sagen” Paula i Hildegardy Knötelów, śląskich regionalistów. Zabrzańska panna wodna jest dla odmiany bardzo pobożna, ale zarazem bardzo okrutna. Nie może znieść, że mieszkające obok jej studni małżeństwo bezustannie się kłóci i używa wulgaryzmów. Rozzłoszczona zsyła więc na nich powódź. Odtąd w miejscu chaty grzesznych małżonków rozciąga się staw, w którym nie wolno się kąpać. Jeśli bowiem ktoś ośmieli się zakłócić spokój żyjącej w nim nimfy, zapłaci za to życiem.
Ilustracja do podania „Rozgniewana nimfa”.
Źródło: P. i H. Knötel, Oberschlesische Sagen, Bd. 2 (Śląska Biblioteka Cyfrowa).
Górnośląska Lorelei
Wody Górnego Śląska zamieszkują też takie wodne istoty, które szczególnie upodobały sobie mężczyzn. Przypominają pod tym względem kusicielskie syreny z Odysei – w literaturze niemieckiej zastąpiła je wiedźma-nimfa Lorelei, uwodzicielka znad Renu. Jej najbardziej popularne oblicze upowszechniło się za sprawą Heinricha Heinego, u którego Lorelei zasiada na wysokiej skale nad Renem, wabiąc swym przecudnym śpiewem i urodą płynących rzeką mężczyzn. Oczarowani zapominają o bożym świecie i giną w nurtach Renu.
Georg Janny: Lorelei.
Źródło: Wikimedia Commons.
Górnośląską odpowiedniczką Lorelei jest niksa mieszkająca w dzisiejszych Czechach, pod jednym z wodospadów Opawy. Pisze o niej Karl Klings w opowiadaniu „Die Oppanixe”, opublikowanym w czasopiśmie „Oberschlesien”. Nimfa z rzeki Opawy jest typowym przykładem zabójczej femme fatale: wystarczy przejść obok jej wodospadu i usłyszeć jej śpiew, a jest się straconym na zawsze. Oczywiście jej urok działa tylko na mężczyzn. Opawska nimfa nie odpuszcza nawet kalekiemu chłopcu, który wyrusza w Góry Opawskie po cudowny kwiat, dzięki któremu zamierza uleczyć swoją niewidomą ukochaną. I choć przysięga jej wierność, jego dobrotliwa natura przegrywa w starciu z bezwzględną demonicą.
Zwiastunka Śmierci
Jednak chyba najbardziej tajemniczym żeńskim demonem związanym z wodą jest Totenfrau, czyli Zwiastunka lub Posłanka Śmierci. W znaczeniu dosłownym Totenfrau to inaczej Leichenfrau – kobieta, która w dawnych czasach przygotowywała zwłoki do pochówku. Jak twierdzi raciborski nauczyciel Georg Hyckel, w Totenfrau wierzono niegdyś na Górnym Śląsku powszechnie. Miała być związana z Odrą i ukazywać się flisakom na odcinku od Raciborza po Koźle, ale także z Wisłą, a nawet pomieszkiwać w śląskich studniach, na przykład w Panewnikach. Była podobno olbrzymia, zielonooka i spowita w białe szaty. Nad Wisłą natomiast pojawiała się pod postacią ryby o kocim ogonie i zielonych oczach. Kto raz ją zobaczył, musiał umrzeć.
O podobnym zjawisku donosi także Dorota Simonides w podaniu „Wodna panna”. Milcząca kobieta o długich, mokrych włosach oraz ciele „śliskim jak u ryby” pojawia się nagle na barce dwóch mężczyzn płynących Odrą, po czym zaczyna się czesać. Jeden z pasażerów domyśla się, że to wodna panna, więc wyrzuca ją za burtę. Lecz to nie zdaje się na wiele, ponieważ wkrótce potem umiera jego towarzysz.
Franz Hein: Jezioro niks.
Źródło: Wikimedia Commons.
Matriarchat?
Ciekawe, że górnośląskie niksy pozostają zasadniczo człekopodobne i nie mają mocy przybierania innego kształtu czy postaci, jak czyni to utopiec. Ciekawe też, że folklor górnośląski zna tak wiele określeń wodnika, a tak niewiele wodnych nimf. Ciekawe, że nie przeżywają one tak wielu przygód, jakie zazwyczaj są udziałem wodnika. Czyżby śląska kultura wcale nie była tak mocno umocowana w matriarchacie, jak mogłoby się wydawać?
