Burzliwa historia tego kawałka ziemi
Ostatnio przedstawiłem wielkie tragedie, które przeorały nasz kawałek świata. Wojny i najazdy obcych kulturowo ludów wiążą się ze zniszczeniem i koniecznością odbudowy, a częściej przebudowy tego, co niedawno jeszcze było nasze. W jednym zdaniu można opisać śląskie dzieje również finansowo – co 200 lat zmieniał się odbiorca podatków.
Ślady cywilizacji i życia zbiorowego na Śląsku sięgają IX wieku – to ślady kontaktów z państwem wielkomorawskim. Wszyscy mamy przed oczyma kaplicę w Cieszynie z XI wieku, choć jej obecny, widoczny kształt (romański) datowany jest właśnie na ten czas. Badania archeologiczne wskazują jednak, że stoi ona na miejscu wcześniejszej, drewnianej lub kamiennej konstrukcji z końca IX lub X wieku, co łączy ją z okresem, gdy ziemie te były pod wpływami państwa wielkomorawskiego (po 863 r.).
Zajęcie Śląska i walki pomiędzy państwem Polan a królestwem Czech o te ziemie to wiek X. Rozbicie dzielnicowe państwa Piastów oraz powolne przeorientowanie się księstw i książąt śląskich z północnego wschodu na południowy zachód, ku Pradze, to proces stopniowy, ale niezmienny – dążenie w stronę porządku, kultury i silniejszej gospodarki, usankcjonowane układem w Trenczynie na Górnych Węgrzech w 1335 roku.
Ozimek.
Zródło: Ernest Knippel/ Wikimedia
Śląsk w Królestwie Czeskim korzystał jeszcze przed tym układem z możliwości, jakie dawał tamtejszy system prawny, oraz z czeskich specjalizacji, np. górnictwa, które rozwinęło się w okolicach Złotego Stoku. Wzrosła rola miast i rzemiosła. W 1532 roku bezpotomnie umiera książę opolski Jan II Dobry (Hanusz), który wydał dokument porządkujący prace górnicze na Górnym Śląsku. Wraz z jego śmiercią księstwo przechodzi na własność króla czeskiego Ferdynanda Habsburga, który w 1556 roku został cesarzem. To kolejna cezura w historii Śląska. Pieniądze nadal płyną do Pragi, ale właścicielem jest już ród spoza Śląska.
W tym czasie do miast i zamków wchodzi styl renesansowy. Jednym z najlepszych przykładów jest zamek w Brzegu – przebudowany i rozbudowany w latach 1544–1560. Inwestorem był książę Fryderyk II, a następnie jego syn Jerzy II wraz z żoną Barbarą z Hohenzollernów. Pojawiają się gminy luterańskie. Ewangelicy to nie tylko część szlachty, jak w Polsce, ale również ekonomicznie silne miasta. Ta rewolucja była możliwa dzięki rozwojowi druku, który ułatwił rozpowszechnianie nowych idei.
W jednym zdaniu można opisać śląskie dzieje również finansowo – co 200 lat zmieniał się odbiorca podatków.
Kolejna cezura to rok 1741. Rok po objęciu tronu w Wiedniu przez Marię Teresę (1740) i w Berlinie przez Fryderyka (jeszcze nie nazywanego Wielkim) dochodzi do złamania przyrzeczenia danego zmarłemu cesarzowi Karolowi VI Habsburgowi przez dwór berliński, że nie będzie kwestionowana legalność następstwa tronu jego córki. Młody Fryderyk, dysponując dobrymi danymi wywiadowczymi dotyczącymi potencjału gospodarczego Śląska, decyduje się wkroczyć z wojskiem i zająć żyzną dolinę Odry oraz bogate złoża surowców.
Efekt? Po ustabilizowaniu sytuacji wojskowej i politycznej w 1754 roku powstają huty i zakłady kuźnicze: Malapane, Kreuzburger Hütte i Königshuld. Paliwem był węgiel drzewny pozyskiwany z okolicznych lasów. Powstawały osady, których mieszkańcy otrzymywali dom i kawałek ziemi w zamian za dostarczanie określonej ilości drewna.
Huta królewska w zagwiździu.
Zródło: Ernest Knippel/ Wikimedia
Był to czas dynamicznego rozwoju przemysłu: pojawiła się pierwsza maszyna parowa na kontynencie, uregulowano Odrę i przystosowano ją do regularnej żeglugi, rozwijała się kolej, Uniwersytet Wrocławski, wprowadzono obowiązek szkolny, kasy chorych oraz układy urbanistyczne, które przetrwały do dziś.
W międzyczasie powstało i upadło cesarstwo, republika weimarska została zmieciona przez narodowy socjalizm, który doprowadził do wybuchu II wojny światowej i ją przegrał. W 1945 roku wkracza Armia Czerwona i zajmuje wschodnią część Niemiec. W wyniku ustaleń konferencji w Jałcie i Poczdamie Śląsk zostaje przyznany Polsce – wówczas Polsce Ludowej.
Tak kończy się kolejne 200 lat w historii tego kawałka ziemi.
Krzysztof Wysdak
