Rybołówstwo, podobnie jak łowiectwo, ma na Śląsku bardzo bogatą historię. Liczne rzeki, strumienie i stawy od wieków zapewniały mieszkańcom dostęp do świeżych ryb. Karpia można wręcz uznać za jednego z bohaterów tej historii. Nie bez powodu Rybnik ma w herbie karpia na niebieskim tle, a stawy w jego okolicy sięgają swoją historią około 900 roku. Nieco młodsze są hodowle w Dolinie Baryczy, a kolejnym ważnym ośrodkiem rybnym był Podgórzyn, dawny Giersdorf, niedaleko Cieplic.
Współcześnie, gdy w Dolinie Baryczy we wrześniu rozpoczynają się Dni Karpia, trwające aż do grudnia, łatwo zapomnieć, że za tym współczesnym kulinarnym świętem stoi wielowiekowa tradycja. Lokalny „Karpfest” jest nie tylko okazją do degustacji, ale także przypomnieniem o kulturze rybackiej i miejscach, które od pokoleń są związane z hodowlą ryb słodkowodnych. Jednym z takich miejsc jest Żmigród, dawny Trachenberg. Niewielka dziś miejscowość była na początku XIX wieku świadkiem wielkiej polityki. 9 lipca 1813 roku w siedzibie śląskiej linii rodu von Hatzfeldt spotkali się car Aleksander, król Fryderyk Wilhelm, król Szwecji Karol Jan, przedstawiciel Anglii lord William Cathcart oraz reprezentant cesarza Austrii hrabia Franz von Stadion. Kilka dni później podpisano słynny protokół żmigrodzki.
A karp – choć może niepozorny i przez lata kojarzony niemal wyłącznie z Wigilią – okazuje się rybą z naprawdę bogatym życiorysem.
Ryba z zamkowej kuchni
Czy dostojni goście jedli żmigrodzkie ryby? Tego oczywiście nie wiemy. Ale trudno oprzeć się kulinarnej wyobraźni. Spotkanie było dość spontaniczne, a kuchnia zamkowa nie miała zbyt wiele czasu na przygotowania. Najrozsądniej było więc sięgnąć po to, co dawały miejscowe dobra – a ryby z okolicznych stawów z pewnością były pod ręką.
Być może wykorzystano recepturę z książki „Der Koch wie er sein sollte, oder Handbuch für angehende Köche, und für Herrschaften, die sich Köche und Köchinnen halten”, wydanej w 1802 roku z myślą zarówno o początkujących kucharzach, jak i właścicielach dworów zatrudniających kuchenny personel. Znajdziemy w niej między innymi przepis na matelot z karpia – rodzaj rybnego ragout, wyraźnie nawiązującego do kuchni francuskiej.
Karpia wraz z węgorzem kroi się na kawałki i przyrządza w czerwonym winie z pieprzem, cebulą, pieczarkami i odrobiną cukru. Pod koniec dodaje się trochę ciemnej zasmażki, aby sos odpowiednio zgęstniał. Całość dekoruje się małymi białymi cebulkami i rakami.
I oto karp, którego dziś często widzimy w panierce albo w galarecie, pojawia się w zupełnie innej odsłonie: w czerwonym winie, z węgorzem, rakami i wyrafinowanym sosem. Dworska kuchnia zdecydowanie potrafiła zrobić z niego coś więcej niż tylko świąteczną rybę.

Pałac w Żmigrodzie około 1860 roku. Ilustracja pochodzi z wielotomowego wydania poświęcone-go dworom, pałacom i rezydencjom autorstwa Alexandra Dunckera.
Źródło: Archiwum cyfrowe Biblioteki Krajowej w Berlinie
Karp na wiele sposobów
W dawnej kuchni ryba pojawiała się w różnych zestawieniach i przy różnych okazjach. W anonsie z 1865 roku dostawca dworu C. F. Dietrich proponował między innymi połączenie karpia z kiełbasą wędzoną lub pieczoną. Z kolei w Zabrzu właściciel lokalu „Reichshallen”, M. Kunzer, reklamował w 1929 roku różne warianty dań z karpia – coś w rodzaju współczesnego talerza rybnych rozmaitości.
I chyba właśnie ta różnorodność najbardziej intryguje w karpiu. Nie jest on bowiem rybą, którą trzeba koniecznie przyrządzać według jednego, odświętnego schematu. Historyczne przepisy pokazują, że można było łączyć go z innymi rybami, mięsem, warzywami, grzybami czy różnymi sosami. A przecież nie zawsze potrzebowano do tego dworskiej kuchni.

Dawne ogłoszenia prasowe ze Śląska przypominają, że karp od pokoleń zajmuje ważne miejsce w regionalnej kulturze kulinarnej.
Źródło: Cyfrowe zbiory bibliotek śląskich
Karp po śląsku
W poradniku kulinarnym z 1939 roku „Was koche ich auf meinem Senking Gasherd” znalazł się przepis zatytułowany po prostu „Karpfen auf schlesische Art” – „Karp po śląsku”. Przepis jest zaskakująco prosty: potrzeba zaledwie 1–1½ kg karpia, trochę masła, soli i octu. Rybę rozcina się na pół, dokładnie myje, soli od wewnątrz, układa na wysmarowanej masłem blasze i polewa octem. Następnie piecze się ją w piekarniku, aby nabrała charakterystycznego niebieskawego koloru. Do tak przygotowanego karpia podaje się kapustę kiszoną albo puree ziemniaczane.
To danie ma w sobie coś ujmująco śląskiego. Bez przesadnej dekoracji, bez długiej listy składników. Karp, masło, ocet, ziemniaki albo kapusta. Prosto, konkretnie i bez udawania, że ryba potrzebuje całej orkiestry dodatków.

Odłowy na stawie Sangów niedaleko Niemodlina. Fotorelacja w „Oberschlesien im Bild” (1935).
Foto: Fritz Jentsch
Źródło: Śląska Biblioteka Cyfrowa
Ze stawu na talerz
Najbardziej lubię jednak moment, w którym dawny przepis spotyka się ze współczesnością. Bo tradycja kulinarna nie polega przecież na tym, żeby bez końca odtwarzać to, co gotowano sto czy dwieście lat temu. Ciekawsze jest obserwowanie, co z tych dawnych smaków zostało i jak współcześni kucharze potrafią je opowiedzieć po swojemu.
W Dolinie Baryczy takich opowieści jest dziś sporo. Podczas naszej wizyty w Niesułowicach, dawnym Nesselwitz, w restauracji „W starym młynie” trwał właśnie konkurs kulinarny „Mistrz karpia Doliny Baryczy”. Zamówiłyśmy więc danie konkursowe – karpia z Gospodarstwa Rybackiego Możdżanów w ziołowej skórce, podanego z kaszą pęczak, musem z selera i sosem z wędzonego karpia. Spróbowałyśmy także gołąbków z farszem karpiowym i sosem z leśnych grzybów oraz sandacza w sosie cytrynowo-koperkowym. Obiad smakował wybornie i szczególnie spodobał mi się pomysł wykorzystania karpia na dwa sposoby. Rola ryby nie kończyła się na byciu głównym składnikiem dania – powracała jeszcze w sosie, tworząc z nim spójną całość. Takie kulinarne pomysły lubię najbardziej. Kiedy na talerzu można znaleźć nie tylko smak potrawy, ale również kawałek miejsca, w którym się jest.

W powiecie milickim powstawały kiedyś piękne, ręcznie drukowane lniane płótna. Ilustracja z wydania specjalnego „Grenzkreis Militsch-Trachenberg” z 1937 r.
Źródło: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa
A pomysłów na karpiowe kreacje jest znacznie więcej: w „Góreczniku” można znaleźć cepelin z wędzonym jesiotrem i karpiem, w „Karczmie Rybnej Ruda Żmigrodzka” – roladkę karpiową na jesiennym puree marchewkowym, a „Ptasia Osada Joachimówka” proponuje zupę rybną z karpiem milickim i szyjkami rakowymi.
Smak, który ma swoje miejsce
Współczesne Dni Karpia są więc czymś więcej niż kolejnym festiwalem kulinarnym. To okazja, żeby spojrzeć na rybę nie tylko przez pryzmat talerza, lecz także stawu, młyna, zamku, gospodarstwa rybackiego i ludzi, którzy przez stulecia żyli w rytmie połowów.
Podczas jednej z takich wizyt można w weekend lub w tygodniu zjeść karpia w ziołowej skórce, spróbować gołąbków czy pierogów z karpiowym farszem, wypić regionalne piwo lub wino, a potem spacerować po parku wokół ruin żmigrodzkiego zamku. Wieża zachowała się w dobrym stanie, a na niej można odnaleźć kolejny herb z rybami – należący do rodu von Kurzbach.

Karpowi i innym rybom słodkowodnym poświęcona jest kolorowa broszura wydana w 1928 roku, promująca spożywanie ryb na co dzień.
Źródło: Zbiory cyfrowe SLUB Dresden
I właśnie wtedy historia zaczyna smakować trochę inaczej. Kiedy wiemy, że ryba na naszym talerzu pochodzi z regionu, w którym od stuleci hodowano karpie, kiedy znamy dawne przepisy, reklamy, dworskie kuchnie i współczesnych gospodarzy stawów, zwykły obiad przestaje być tylko obiadem. Staje się opowieścią. A karp – choć może niepozorny i przez lata kojarzony niemal wyłącznie z Wigilią – okazuje się rybą z naprawdę bogatym życiorysem. Można mu się jeszcze bliżej przyjrzeć, czytając „Historie ze smakiem”, które barwnie i rzeczowo opowiada Grzegorz Sobel, wybitny znawca dolnośląskiej kuchni.