Prawdziwe Śląskie Kąski

Śladem złotej gęsi

14 listopada 2026, 05:00 Kultura

Gęś ma niezwykły talent do pojawiania się tam, gdzie się jej nie spodziewamy. Kojarzymy ją ze świętym Marcinem, listopadową ucztą i rumianą, chrupiącą skórką, ale przecież gęś ma także swoje miejsce w literaturze. Bracia Grimm uwiecznili ją w baśni „Die goldene Gans”, a w Alzacji, około 1880 roku, wyhodowano nawet rzadką rasę gęsi alzackiej. Do dziś tamtejsze uznane domy kulinarne, jak Feyel, sięgają po receptury na gęsinę, których tradycja sięga końca XVIII wieku.

W Alzacji zaczyna się moja własna historia z gęsią w tle. W latach trzydziestych ubiegłego wieku los zawiódł tam mojego dziadka. Mnie natomiast, zupełnie niezamierzenie – choć może w takich sprawach przypadków nie ma – rzucił tam kilka dni temu. I chyba właśnie wtedy zaczęło się moje zauroczenie Colmar. Trudno nie zakochać się w tym mieście. W jego architekturze, w krętych uliczkach, które o każdej porze dnia mają inną aurę, w kolorach, detalach i oczywiście w kuchni. W alzackich specjałach, lokalnych produktach i tej szczególnej atmosferze, w której jedzenie jest czymś znacznie więcej niż tylko posiłkiem.

Złota gęś z Colmar. W alzackich witrynach historia kulinarna potrafi spojrzeć przechodniom pro-sto w oczy.
Foto: Małgorzata Janik

Zachwycili mnie również ludzie – serdeczni, otwarci, jakby niespieszni. Gdzieś pomiędzy alzackimi smakami a wspomnieniem rodzinnej historii zaczęłam myśleć o Śląsku. Bo choć geograficznie oba regiony dzielą setki kilometrów, coś je łączy. Może przywiązanie do własnej kuchni? Może gościnność? A może po prostu przekonanie, że dobry stół potrafi opowiedzieć historię lepiej niż niejeden przewodnik.

Czasem wystarczy po prostu podążyć śladem gęsi. Najlepiej złotej.

Pod Złotą Gęsią

Z Alzacji wróćmy na Górny Śląsk, do dawnych Gliwic, gdzie w centrum miasta, przy Tarnowitzer Straße 1, czyli dzisiejszej ulicy Matejki, przez niemal sto lat działał hotel „Zur Goldenen Gans” – „Pod Złotą Gęsią”. Był to nie tylko hotel, ale prawdziwa miejska instytucja, symbol elegancji, nowoczesności i śląskiej gościnności. Sama nazwa nawiązywała do wspomnianej baśni braci Grimm. A gościom zapewniano tam całkiem sporo. Najpierw można było zostać odebranym z dworca hotelowym powozem, a na początku XX wieku – już własnym automobilem – skorzystać z hotelowego parkingu. Posiłek można było zamówić do pokoju. Brzmi znajomo? Dzisiejszy room service nie jest więc wynalazkiem naszych czasów. W „Złotej Gęsi” zatrzymał się również Honoré de Balzac, podróżujący w stronę swojej wielkiej miłości, Eweliny Hańskiej. Tyle tylko, że francuski pisarz nie wystawił miejscowej kuchni zbyt pochlebnej opinii. W liście do przyjaciela skrytykował hotelowe jedzenie tak dosadnie, że raczej trudno było oczekiwać, aby wystawiono mu później pamiątkową tablicę. Cóż… nawet najlepsza restauracja musi się liczyć z tym, że kiedyś trafi na swojego Balzaka.

Hotel Pod Złotą Gęsią w 1928 r. Dawne Gliwice i świat, w którym gościnność, podróże i kulinarne tradycje tworzyły niepowtarzalny klimat miasta. Zdjęcie koloryzowane.
Źródło: polska-org.pl

Jeszcze jedna Złota Gęś

Gęś nie zakończyła jednak swojej śląskiej wędrówki w Gliwicach. Kolejny przystanek to Królewska Huta, czyli dzisiejszy Chorzów. Tutaj również działał reprezentacyjny hotel i zajazd „Zur Goldenen Gans”. I jak się okazuje, jego przeznaczenie było znacznie szersze niż tylko nakarmienie i przenocowanie podróżnych. W 1873 roku w oberży przyjmował pacjentów doktor medycyny Chłapowski. Od 1 lutego można było zgłaszać się do niego na konsultacje dwa razy dziennie. Od maja natomiast, w każdy wtorek, w określonych godzinach przyjmował tam również adwokat i notariusz Zenthöfer. Dawna „Złota Gęś” była więc miejscem, gdzie można było nie tylko coś zjeść, ale również zasięgnąć porady medycznej lub prawnej, spotkać się z innymi i – zapewne – przy okazji wypić coś mocniejszego.

Gęś na świętego Marcina

A skoro jesteśmy już przy gęsinie, trudno nie zajrzeć do dawnych śląskich lokali w okolicach święta św. Marcina. W 1845 roku, w wigilię św. Marcina, Michel – właściciel kawiarni „Kaffeehaus Rieger” w Friedrichstadt, czyli Fryderykowie – zapraszał swoich przyjaciół na wieczór taneczny. Oprócz muzyki i zabawy obiecywał również specjalnie przygotowaną na tę okazję pieczeń z gęsi oraz inne wyjątkowe potrawy. Miejsce miało zresztą swoją literacką historię. W „Kaffeehaus Rieger” podczas pobytów w Nysie nocował Joseph von Eichendorff – jeden z najwybitniejszych poetów niemieckiego romantyzmu, którego życie i twórczość tak mocno związane były ze Śląskiem. Można więc powiedzieć, że gęś miała tam całkiem dobre towarzystwo.

Przed taką gęsią trzeba zdjąć kapelusz!

Ale gęś nie zawsze występowała w roli dostojnej bohaterki świątecznego stołu. Czasem stawała się bohaterką żartu. W wydaniu „Der Oberschlesische Wanderer” z 1939 roku znalazłam taki oto dowcip:

Kelner zachwala gościowi menu: – Pieczeń z gęsi mogę Panu gorąco polecić! Przed taką gęsią aż trzeba zdjąć kapelusz!

Gość, spróbowawszy pieczeni: – Ma pan rację, panie kelner. Podeszły wiek zdecydowanie należy uszanować.

No cóż. Być może ta serwowana gęś swoje najlepsze lata miała już dawno za sobą…

Moda na potrawy z gęsi w prasie śląskiej w latach 1877–1932.
Źródło: Śląska Biblioteka Cyfrowa

Gęś na specjalne okazje

Gęś pojawiała się również podczas większych uroczystości. Na weselnych stołach podawano ją między innymi z gotowanymi suszonymi śliwkami. W jednym z zachowanych jadłospisów z 25 grudnia 1903 roku znalazła się natomiast pieczona gęś z sałatą. A obok niej cała parada innych dań: zupa ryżowa, wołowina w sosie z szalotek, pieczona kiełbasa z kapustą oraz peklowana cielęcina.

Gdy gęsi nie ma, trzeba ją… zrobić

Lecz śląska gospodyni nie zawsze mogła sobie pozwolić na prawdziwą gęś. Kryzys i oszczędność mają w kuchni tę szczególną właściwość, że potrafią uruchomić wyobraźnię.

W „Kattowitzer Zeitung” z 1934 roku zaproponowano więc przepis na fałszywą pieczeń z gęsi. Prawdziwej gęsi w niej nie znajdziemy. Jest za to półtora funta mostka wieprzowego, około 300 gramów jabłek, sól, pieprz, cebula i włoszczyzna. Mięso należało odpowiednio naciąć, oddzielić od skóry, natrzeć przyprawami i wypełnić farszem z drobno pokrojonych jabłek. Następnie całość zaszywano i pieczono jak wieprzowinę przez około 90 minut.

Czy smakowała jak gęś? Tego już dawna gazeta nam nie zdradza, ale pomysłowości śląskiej gospodyni trudno odmówić.

Gęś na zimę? Czemu nie!

A skoro już mamy pieczoną gęś, pozostaje tylko jeden problem: co zrobić z jej nadmiarem? Dawne poradniki kulinarne miały i na to odpowiedź. Jedna z porad opisuje sposób przechowywania pieczonej gęsi przez całą zimę – aż do marca.

Gęś należało upiec tak, jak gdyby miała zostać od razu podana. Można było nadziać ją jabłkami czy kasztanami. Po upieczeniu farsz wyjmowano, a gęś umieszczano w dużym kamiennym garnku. Następnie zalewano ją ciepłym, dobrze osolonym smalcem tak, aby tłuszcz dokładnie ją przykrył. Garnek przenoszono w chłodne miejsce.

Wędzony półgęsek kroi się w bardzo cienkie plastry. Świetnie smakuje na świeżym chlebie z ma-słem.
Foto: Małgorzata Janik

Kiedy przychodził czas na kolejną ucztę, wystarczyło garnek postawić na ogniu, roztopić tłuszcz i odlać go, a gęś ponownie włożyć do pieca i krótko podpiec. Według dawnej porady miała smakować niemal tak dobrze jak świeżo ubita. Był tylko jeden warunek: nie należało czekać zbyt długo. Jeśli gęś przetrwałaby w ten sposób aż do cieplejszych dni, mięso, szczególnie przy kościach, mogło nabrać nieprzyjemnego smaku.

Ale umówmy się – kto przy zdrowych zmysłach miałby ochotę patrzeć na taką gęś przez całą zimę i czekać z jej zjedzeniem aż do marca?

Tak oto moja podróż do Colmar i kulinarna wędrówka przez baśń braci Grimm, gliwicką „Złotą Gęś” i królewsko-hucki zajazd, śląskie kawiarnie, weselne stoły, dawne jadłospisy i kuchnię czasu kryzysu otwierały kolejne drzwi, a za nimi przewijały się miejsca, przepisy i historie, których nie znajdziemy w żadnym przewodniku. Czasem wystarczy po prostu podążyć śladem gęsi. Najlepiej złotej.

Udostępnij:
„Już prawie demokracja”
Poprzedni artykuł

„Już prawie demokracja”

Listopad miesiącem pamięci
Następny artykuł

Listopad miesiącem pamięci

Reklama

Punkt Widzenia

Neues Wochenblatt - Gazeta Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.