Pisarz i rysownik Horst Eckert, znany jako Janosch, zmarł na Teneryfie w wieku 95 lat. W jego rodzinnym mieście, Zabrzu, pamięć o nim jest wciąż żywa.
3 listopada na Teneryfie – miejscu, które stało się jego nowym domem – zmarł rysownik i pisarz Janosch. Horst Eckert (tak brzmi jego prawdziwe nazwisko) urodził się 11 marca 1931 roku w Zaborzu-Porembie, dzisiejszej dzielnicy Zabrza (wówczas Hindenburg). Międzynarodową sławę przyniosły mu książki dla dzieci o Misiu i Tygrysku, a zwłaszcza utwór „Ach, jak cudowna jest Panama”. Na Górnym Śląsku Janosch znany jest również dzięki powieści „Cholonek, czyli dobry Pan Bóg z gliny”, w której opisuje życie w robotniczym osiedlu Poremba w latach 1935–1945.
Dzieciństwo spędzone w Zabrzu oraz doświadczenia z czasów wojny wywarły ogromny wpływ na jego życie. Doświadczył narodowego socjalizmu, wojny i popełnionych w jej trakcie zbrodni. Po zakończeniu wojny jego rodzina musiała opuścić Zabrze i wyjechać do Niemiec Zachodnich. „Chłopak z familoka” stał się znanym na całym świecie autorem i ilustratorem. Jego książki przetłumaczono na wiele języków, a cały jego dorobek obejmuje ponad 150 publikacji dla dzieci i dorosłych.
Pytania „Gryzoka” Walerjańskiego
Historyk i muzeolog Dariusz Walerjański od początku XXI wieku utrzymywał z Janoschem kontakt listowny. Wykorzystywał również wizyty pisarza w Zabrzu, by zadawać mu pytania. Dzięki tym rozmowom i korespondencji Walerjański dowiedział się, jak z dawnego górnośląskiego chłopaka wyłonił się „heretyk, niezależny duch, który podążał własną drogą, niosąc ze sobą ogromny bagaż doświadczeń”. Jak twierdzi Walerjański – który poznał Janoscha jako człowieka pozytywnie nastawionego do świata – pisarz starał się wyprzeć ten bagaż dziecięcych przeżyć z czasów nazizmu, tworząc opowieści dla dzieci, „pełne barw i niosące pozytywne przesłanie”. Walerjański opisuje Janoscha jako „postawnego mężczyznę o szerokim, promiennym uśmiechu, białych wąsach i roześmianych oczach”.
Janosch z bohaterami swoich książek. Źródło: archiwum
Fascynacja Walerjańskiego twórczością Janoscha zaczęła się w latach 90. od lektury powieści „Cholonek, czyli dobry Pan Bóg z gliny”. „W tej książce odnalazłem bohatera, z którym się utożsamiam – Gryzoka”. Od tamtej pory Walerjański używa tego imienia jako swojego pseudonimu. Według niego Gryzok był również ulubioną postacią samego Janoscha.
Gryzok wyróżniał się tym, że żył w swojej małej chacie, wolny niczym ptak, a pracował tylko wtedy, gdy miał na to ochotę. Wywierał magiczny wpływ na dzieci: „Ilekroć dzieci były smutne lub płakały, wołano Gryzoka. Wystarczyło, że spojrzały na niego, a na ich twarzach natychmiast pojawiał się uśmiech” – opowiada historyk. Dodaje, że choć sam Janosch nie miał dzieci, darzył je miłością. Jak zdradził mu sam Janosch, jego pierwsza historia dla dzieci powstała w 1960 roku. Opowiada ona o koniu imieniem Valek, o którym pisarz słyszał już wcześniej w opowieściach swojego dziadka.
Dariusz Walerjański: „Janosch pozostał niezależnym duchem, który nie dawał się zaszufladkować i szedł własną drogą”.
Honorowy obywatel z przeszkodami
W Zabrzu Janosch przez długi czas pozostawał postacią nieznaną. Czesław Zdechlikiewicz, który zabiegał w mieście o upamiętnienie pisarza, wspomina: „Podczas gdy w Niemczech każde dziecko znało Janoscha, w jego rodzinnych stronach wcale tak nie było”. Na przełomie tysiącleci w całym Zabrzu dzieła Janoscha były niemal niedostępne. Jak podaje Zdechlikiewicz, w bibliotece miejskiej znajdowały się wówczas zaledwie dwa egzemplarze „Cholonka” oraz kilka książek dla dzieci. Wspomina on również o skandalu, jaki wywołał pewien utwór dramatyczny przekazany teatrowi miejskiemu przez samego autora: „Ponieważ sztuka była napisana po niemiecku, do jej przetłumaczenia na język polski zaangażowano duchownego katolickiego. Tekst okazał się jednak skrajnie antyklerykalny – wywołało to spore poruszenie!”. Kontrowersje wzbudziły także plany nadania Janoschowi tytułu honorowego obywatela miasta w 2007 roku. Zastrzeżenia budził nie tylko stosunek pisarza do Kościoła, lecz również jego niemieckie pochodzenie. „Janosch nie chciał wywoływać sporów i przekazał: «Dziękuję bardzo, ale nie chcę być powodem żadnych nieporozumień»” – cytuje go Zdechlikiewicz.
Ostatecznie w 2011 roku Janosch otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Zabrze. Jego imieniem nazwano przedszkole, a miasto co roku organizowało obchody urodzin swojego słynnego syna. Choć Czesław Zdechlikiewicz jest już na emeryturze, wciąż angażuje się w działania na rzecz upamiętnienia Janoscha w Zabrzu.
Wizyta z Górnego Śląska: To zdjęcie wykonała Ines Eckert na lotnisku na Teneryfie. Janosch (z prawej) spotyka gościa – swojego krajana, Siegfrieda Cymorka.
Źródło: zbiory prywatne
Walerjański również regularnie organizował spacery śladami pisarza. Pokazywał uczestnikom, jak wyglądał rodzinny dom Janoscha – ceglany familok – oraz prowadził ich do szkoły i miejsc, w których pisarz bywał. Walerjański jest przekonany, że pamięć o nim przetrwa. Janosch wielokrotnie podkreślał, że pochodzi z Zabrza i nigdy nie wstydził się swojego rodzinnego miasta. Osobista dedykacja, którą Janosch skierował do Walerjańskiego, nabiera nowego znaczenia po śmierci pisarza. „Słyszałem, że masz pewne kłopoty. Nie martw się, będę «tam» przed Tobą i przygotuję dla Ciebie odpowiednie miejsce” – napisał kiedyś Janosch w książce dla Walerjańskiego. Ten wspomina to z uśmiechem. Janosch opisywał śmierć jako przejście przez rzekę na drugi brzeg – do miejsca pełnego słońca i muzyki. Walerjański mówi: „Wspaniale, mam «tam» dobrego znajomego, Janoscha, który już przygotowuje dla mnie dobre miejsce”.
Zabrze o nim nie zapomni
Po wiadomości o jego śmierci prezydent Zabrza Kamil Żbikowski opublikował kondolencje skierowane do żony Janoscha, Ines Eckert. „Rodzinie i bliskim składam szczere kondolencje. Zabrze zachowa Janoscha w pamięci” – napisał Żbikowski w mediach społecznościowych.
Dla Walerjańskiego Janosch pozostaje „heretykiem z familoka” – człowiekiem, który nie dawał się zaszufladkować i lubił bawić się opowieściami. Jak mówi Walerjański, Janosch czasami przekręcał fakty lub nie do końca mówił prawdę. Był jednak przekonany, że w każdej historii kryje się ziarno prawdy – wystarczy tylko odpowiednio dociekliwie pytać, by je odnaleźć.
