Dla rodziny Johanna Kwapisa druga wojna światowa nie zakończyła się zakończeniem walk lub z dniem 8 maj. Wywłaszczenie, wykluczenie oraz trwające dziesięcioleciami trudności z wyjazdem z kraju zdominowały życie rodziny. Kwapis opowiada o usuwaniu ze szkoły, odmowach przyjęcia na studia, utracie pracy oraz o państwie, które nie chciało ani zatrzymać jego rodziny, ani pozwolić jej odejść. Wszystko to spisał.
Historia rodzinna Johanna Kwapisa nie obejmuje wyłącznie wojny. Znaczna część jego wspomnień odnosi się do okresu po 1945 roku. Jego rodzina pozostała na Górnym Śląsku. Jednak dla mieszkających w Polsce Niemców wojna – nawet po ustaniu działań zbrojnych – wcale się nie skończyła.
„To był również drugi z głównych wątków” – wyjaśnia Kwapis. „Pokazanie, w jaki sposób ludzie tutaj – Niemcy, którzy nawet po wojnie przyznawali się do swojej tożsamości, tak jak moja rodzina – byli przez dziesięciolecia systematycznie niszczeni”. Dla jego rodziny historia ta zaczęła się od wywłaszczenia gospodarstwa rolnego jego dziadka oraz wypędzenia babci wraz z trzema małymi córkami.
„Mój dziadek został wysiedlony – po wojnie musiał opuścić własne gospodarstwo. Wypędzono go. Moją babcię wraz z trzema małymi córeczkami – zupełnie bezdusznie – zmuszono do odejścia”. Babcia ruszyła w drogę z dziećmi. Jednak nawet ucieczka z własnej wsi wiązała się z niebezpieczeństwem. „Kazali jej wynosić się. Dziadek siedział już wtedy w więzieniu. Ona zaś, z trzema małymi córeczkami, dotarła aż do Wrocławia”. Po drodze uciekinierów zatrzymali radzieccy żołnierze. „Rosjanie zatrzymywali całe grupy ludzi, ponieważ utrudniali oni przemieszczanie się wojsk. Było to bardzo niebezpieczne, mimo że wojna już się skończyła”. Żołnierze dali im jedzenie i picie, po czym odesłali ich z powrotem do wsi. „A kiedy tam dotarli, wszystko było już rozgrabione. Musieli spać w lesie”.
Wywłaszczeni, a mimo to odbudowali swój dobytek
Rodzina straciła w ten sposób podstawy swojego utrzymania. „Dopiero w latach 50., po wielu staraniach, odzyskali gospodarstwo i zdołali je w pewnym stopniu odbudować”. Na tym jednak problemy się nie skończyły. W kolejnych dekadach niemiecka tożsamość stała się dla rodziny powodem do bycia dyskryminowaną.
„Mój ojciec również był nieustannie nękany z powodu ciągłych wniosków o wyjazd z kraju – trwało to ponad 30 lat”. Przez trzy dekady rodzina próbowała wyjechać do Niemiec. „Nie chodziło tylko o kilka wniosków; wciąż otrzymywaliśmy odmowy”. Konsekwencje były odczuwalne w codziennym życiu. W pracy nie można było liczyć na żadne dodatkowe premie ani na awans. „Wielu Niemców wyrzucono z pracy”. Kwapis nie mówi o tamtych czasach w sposób abstrakcyjny. Sam stał się jedną z osób dotkniętych tymi represjami.
Wyrzucony z liceum
Jego własne doświadczenia zaczęły się już w czasach szkolnych. W trzeciej klasie liceum w Tarnowskich Górach złożył wniosek o wyjazd z kraju. „Zostałem usunięty z liceum, ponieważ złożyłem wniosek o wyjazd”. Dyrektor szkoły wyjaśnił mu, że musi zgłosić tę sprawę odpowiednim organom. „Powiedział: »Przykro mi, musiałem to zgłosić. Musiałem cię usunąć ze szkoły. Ale wkrótce dostaniecie zgodę na wyjazd. I wtedy wszystko, że tak powiem, będzie dobrze«”. Zgoda na wyjazd jednak nie nadeszła. „I na tym polegała podstępność całej sytuacji. Zgoda na wyjazd nie przychodziła przez kolejne lata”. Później, co ciekawe, kluczową rolę odegrał właśnie ten sam dyrektor szkoły. Kiedy podczas wakacji przypadkiem spotkał Johannesa Kwapisa i dowiedział się, że rodzina wciąż nie otrzymała pozwolenia na wyjazd, zaproponował mu dokończenie nauki. „Spotkałem go przypadkiem. Zapytał: »Co, nie wyjechaliście jeszcze?«. Odpowiedziałem: »Nie. Staramy się o wyjazd już od około 30 lat«”. Wówczas dyrektor powiedział mu: „Wiesz co, wróć. Nikomu nie mów – nie zgłosiłem tego nigdzie dalej. Sprawa jest już zapomniana, minął przecież rok. Wróć, dokończ szkołę i zdaj maturę”. Kwapis robi dokładnie to. „Było kilka osób, które pod względem ludzkim naprawdę się wyróżniały. Dyrektor szkoły był jednym z tych porządnych ludzi. Uczęszczałem do tej szkoły i zdałem maturę”.
Kwapis podkreśla, że jego historia jest tylko jedną z wielu. „To zaledwie jeden z bardzo wielu przykładów – zaczerpniętych z kręgu rodziny, znajomych czy sąsiadów – pokazujących, jak ludzie, którzy czuli się Niemcami i otwarcie się do tego przyznawali, byli poddawani represjom”.
„Dlaczego zabiera pan tu miejsce innym?”
Po zdaniu matury Kwapis chciał podjąć studia. Przystąpił do egzaminu wstępnego na uczelnię medyczną: „Wyniki nie nadchodziły, wciąż ich nie było. Pojechałem więc do sekretariatu”. Na liście przyjętych studentów nie znalazł swojego nazwiska. Zapytał o to w sekretariacie. Odpowiedź pracownicy zapadła Kwapisowi w pamięć do dziś: „Przecież stara się pan o wyjazd do Republiki Federalnej Niemiec. Po co więc w ogóle ubiega się pan tutaj o studia?” Dla Kwapisa słowa te brzmiały wyjątkowo cynicznie. „Zabiera pan miejsce innym” – mniej więcej tak powiedziała ta kobieta. „Zrozumiałbym nawet, gdyby po złożeniu wniosku następował wyjazd z kraju. Ale nie – tak się nie działo”. Pozostało mu tylko dalej pracować.
Zwolnienia z powodu wniosku o wyjazd
Johannes Kwapis prezentuje swoją książkę Foto: M. Leibig
Historia ta miała swój ciąg dalszy także w miejscu pracy. „Przy kolejnych wnioskach dwukrotnie wyrzucono mnie z pracy”. Za trzecim razem Kwapis postanowił się bronić. „Za trzecim razem odważyłem się pozwać państwo polskie”. Ostatecznie otrzymał dokument, który do dziś ma dla niego ogromne znaczenie. „Mam oryginalne orzeczenie, w którym na piśmie stwierdzono, że zwolniono mnie z pracy – może nie bezpośrednio, ale pośrednio – właśnie dlatego, że starałem się o wyjazd”. Dla Kwapisa dokument ten jest ważny, ponieważ nie tylko potwierdza jego osobiste wspomnienia, ale czarno na białym dowodzi, że to krzywdzące traktowanie miało podłoże polityczne. „To są rzeczy, które mogę udowodnić”. Właśnie to jest dla niego kluczowe. Każdy przecież mógłby twierdzić, że ktoś został zwolniony z zupełnie innego powodu. „Można powiedzieć: zwolniono mnie, bo się spóźniałem, bo nie wykonywałem swoich obowiązków i tak dalej”. W jego przypadku sprawa wyglądała jednak inaczej: „A tu chodziło po prostu o to, że odważył się starać o wyjazd – i to po tylu latach! Jak to w ogóle możliwe, żeby ktoś powoływał się na niemieckie pochodzenie czy coś w tym stylu? To niedopuszczalne. Po 1945 roku takie rzeczy przestały istnieć”.
Historia osobista jako część większej historii
Kwapis podkreśla, że jego historia jest tylko jedną z wielu. „To zaledwie jeden z bardzo wielu przykładów – zaczerpniętych z kręgu rodziny, znajomych czy sąsiadów – pokazujących, jak ludzie, którzy czuli się Niemcami i otwarcie się do tego przyznawali, byli poddawani represjom”. Nie chodzi mu przy tym o sprowadzenie historii do prostego schematu: sprawca–ofiara. Mówi raczej o długofalowych skutkach wojny oraz politycznych przewrotów. „Po każdej wojnie to zwycięzcy przejmują kontrolę” – zauważa Kwapis. „W grę wchodziły silne emocje, a wojna dobiegła końca”. Jednak konsekwencje wojny nie znikają automatycznie wraz z ostatnim wystrzałem: „Właśnie to skłoniło mnie do spisania tych wydarzeń”. Dlatego w jego ujęciu historia ludności niemieckiej na Górnym Śląsku nie kończy się na roku 1945; obejmuje ona również kolejne dekady. „Niektóre skutki sięgają być może jeszcze czasów pierwszej czy drugiej wojny światowej. A to, co wydarzyło się w komunistycznej Polsce – w okresie stalinizmu – do dziś w pewnym stopniu wpływa na bieg historii”.
Trzydzieści lat do wyjazdu
W 1978 roku rodzina wreszcie mogła wyjechać. Trzy dekady po pierwszych próbach droga do Niemiec stanęła otworem. Dla Kwapisa pozostało jednak pytanie: co stanie się ze wszystkimi historiami przekazywanymi w rodzinach – opowieściami, które często istniały tylko w przekazie ustnym i mogły zniknąć wraz ze śmiercią świadków tamtych czasów? Dlatego postanowił je spisać. Nie tylko po to, by opowiedzieć własną historię, ale także po to, by udokumentować doświadczenia wielu Górnoślązaków. „To również mnie zmotywowało, by to spisać – żeby moje wnuki mogły o tym przeczytać”. A ponieważ jego wspomnienia nie są jedynie dokumentami politycznymi, lecz zapisem osobistych przeżyć, wielkie pojęcia – takie jak „wyjazd”, „mniejszość niemiecka”, „wywłaszczenie” czy „szykany” – zyskują konkretny, ludzki wymiar. To historia chłopca, który z powodu złożenia wniosku o wyjazd musiał opuścić gimnazjum; młodego mężczyzny, któremu odmówiono studiów, bo przecież „i tak chciał wyjechać”; pracownika, który tracił kolejne posady. To wreszcie historia rodziny, która przez trzy dekady czekała na możliwość opuszczenia kraju, w którym zapuściła swoje korzenie.
Przeczytaj także część 1:
