Czy wiedzieliście, że zaledwie godzinę drogi od Wrocławia znajduje się jeden z największych zespołów klasztornych cystersów na świecie? A przynajmniej to, co z niego pozostało, ponieważ znaczna część tego monumentalnego obiektu nosi dziś ślady wieloletnich zaniedbań. Mimo to opactwo może poszczycić się najdłuższą barokową fasadą w Europie. Oto kilka liczb, które być może zrobią na was wrażenie: fasada ma 223 metry długości, a powierzchnia dachu wynosi około 2,5 hektara.
Dawne opactwo obejmowało ponad 300 pomieszczeń, jednak dziś zwiedzającym udostępnia się zaledwie cztery przestrzenie. Jak to się stało, że tak rozległy kompleks pozwala turystom zobaczyć tylko niewielką część swoich wnętrz? Czas na odrobinę historii.
Początki cystersów
Historia opactwa cysterskiego w Lubiążu sięga XII wieku. 16 sierpnia 1163 roku przybyli tu pierwsi cystersi z klasztoru Pforta w Turyngii, położonego nad rzeką Soławą (Saale). Sprowadził ich do Lubiąża książę Bolesław I Wysoki. W kolejnych dziesięcioleciach opactwo założyło klasztory filialne: w Mogile pod Krakowem w 1222 roku, w Henrykowie w 1227 roku oraz w Kamieńcu Ząbkowickim w 1249 roku. XIII wiek przyniósł umocnienie pozycji klasztoru, a XIV stulecie stało się okresem jego największego rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Dzięki licznym nadaniom i zakupom wspólnota systematycznie powiększała swój majątek, którego posiadłości rozciągały się od Wielkopolski, przez Śląsk, aż po Małopolskę. Rozwój ten zahamowały wojny husyckie w latach 1428–1432.
W XVI wieku opaci podejmowali próby stopniowej odbudowy gospodarki i życia klasztornego. Jednak dopiero po wojnie trzydziestoletniej nastał dłuższy okres odbudowy i rozkwitu. Do najwybitniejszych opatów tego czasu należeli Arnold Freiberger oraz Jan Reich. Proces odnowy architektonicznej trwał ponad sto lat. W latach 1681–1739 na terenie klasztoru wzniesiono wiele nowych obiektów, w tym pałac opatów, nowy budynek klasztorny, browar, piekarnię, szpital oraz liczne zabudowania gospodarcze.
Obecnie dla zwiedzających udostępniono cztery przestrzenie: Jadalnię Opata, Salę Książęcą, kościół Najświętszej Maryi Panny oraz Refektarz Letni.
W kościele klasztornym pw. Najświętszej Maryi Panny wprowadzono wówczas bogate barokowe wyposażenie. Wraz z nowymi budynkami tworzył on jeden z największych kompleksów klasztornych tego typu w Europie Środkowej. Trudno dziś sobie wyobrazić, jakie skarby sztuki kryły się niegdyś za tymi murami.
Za imponującą fasadą kryje się burzliwa historia – opowieść o dawnej świetności i postępującej degradacji.
Zdjęcie: Barbara Maliszewska/Wikipedia
Koniec pewnej ery
Kres świetności klasztoru przyniosła zmiana przynależności politycznej Śląska. W 1740 roku region przeszedł pod panowanie pruskie. Nowy władca, Fryderyk II, poprzez swoją politykę fiskalną i represje wobec duchowieństwa katolickiego zaczął coraz mocniej ingerować w funkcjonowanie klasztorów. Niedługo potem nastąpił przełomowy moment: w 1810 roku opactwo zostało zsekularyzowane, co po ponad 650 latach położyło kres działalności cystersów w Lubiążu. Z klasztoru wywieziono setki cennych dzieł sztuki, a budynki przeznaczono do innych celów.
W 1823 roku rząd pruski przeznaczył kompleks klasztorny na szpital psychiatryczny. Po zakończeniu prac adaptacyjnych placówka rozpoczęła działalność w lipcu 1830 roku. Podczas II wojny światowej kompleks wykorzystywano na potrzeby produkcji zbrojeniowej. Pracowali przy niej robotnicy przymusowi pochodzący z różnych krajów. W latach 1945–1948 obiekt pełnił funkcję szpitala dla jednostek Armii Czerwonej. Następnie przez długi czas zabytkowy kompleks praktycznie nie miał gospodarza. Dopiero w 1962 roku Wojewódzki Konserwator Zabytków we Wrocławiu rozpoczął szeroko zakrojone prace zabezpieczające i ratunkowe. Podejmowano liczne działania, jednak dostępne środki finansowe okazały się niewystarczające – nawet na odpowiednie zabezpieczenie całego terenu przed dalszym niszczeniem.
Spojrzenie na pełne przepychu wnętrza dawnego opactwa cystersów w Lubiążu.
Foto: W. Ernst
Ratunek w ostatniej chwili
W 1989 roku sprawy nabrały tempa. Grupa osób, którym zależało na ocaleniu klasztoru i które chciały zapobiec całkowitemu zniszczeniu tego wyjątkowego zabytku, opracowała koncepcję jego rewitalizacji i powołała do życia Fundację Lubiąż. 9 września 1989 roku fundacja została oficjalnie zarejestrowana w Warszawie. Zaczęła gromadzić środki i krok po kroku przystąpiła do zabezpieczania zabytkowego kompleksu przed dalszą degradacją oraz przywracania mu części dawnego blasku.
Zanim wyruszycie na zwiedzanie, warto zajrzeć na stronę internetową fundacji. Opactwo bywa również wykorzystywane jako plan filmowy. Kręcono tu między innymi sceny do polskiego serialu „1670”. Sala Książęca, jedno z najbardziej reprezentacyjnych wnętrz dawnego klasztoru, zagrała w nim salę tronową króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Nic dziwnego: pomieszczenie jest tak wspaniałe, że żaden władca nie musiałby się go wstydzić.
Historyczne mury i barokowe detale opowiadają o dawnej świetności klasztoru.
Foto: W. Ernst
Między przeszłością a przyszłością
Podczas zwiedzania przewodnik zabiera gości na około godzinną wycieczkę po dostępnych częściach kompleksu. Obecnie dla zwiedzających udostępniono cztery przestrzenie: Jadalnię Opata, Salę Książęcą, kościół Najświętszej Maryi Panny oraz Refektarz Letni.
Przewodnicy wykonują jednak kawał dobrej roboty. Opowiadają o historii i początkach całego kompleksu, prowadzą przez puste dziś korytarze, pokazują, jak wiele pracy wciąż pozostaje do wykonania, a także przybliżają plany na przyszłość. A te są naprawdę ambitne! W koncepcji rewitalizacji opracowanej dla Fundacji Lubiąż przewidziano utworzenie w Pałacu Opatów centrum konferencyjno-szkoleniowego, a w budynku klasztornym – hotelu o wysokim standardzie. Dawny browar i piekarnia miałyby zostać przekształcone w obiekt turystyczny z bazą noclegową dla młodzieży i pubem. Z kolei w dawnym kościele NMP zaplanowano galerię i muzeum, a na południe od kompleksu – obiekty sportowe i rekreacyjne.
To wizja zagospodarowania całego dawnego zespołu klasztornego.
Pozostaje trzymać kciuki, by te ambitne plany udało się zrealizować!
