Od Sankelmark do Sønderborg: Delegacja ze Śląska poszukiwała na duńsko-niemieckim pograniczu nowych dróg dla pracy na rzecz mniejszości. Efektem jest intensywny dialog o edukacji, historii i odważnym deklarowaniu własnej tożsamości.
„Ta podróż nie była przypadkiem, lecz logiczną kontynuacją naszej pracy”, wyjaśnia dr Marek Mazurkiewicz z Instytutu Śląskiego i Uniwersytetu Opolskiego. Po Kongresie Mniejszości we wrześniu 2025 roku pojawiło się duże pragnienie pogłębienia kontaktów z Europejskim Centrum ds. Mniejszości (ECMI) i Siecią Kompetencyjną ds. Mniejszości (MKN). „Chcieliśmy nie tylko zobaczyć instytucje, lecz przede wszystkim porozmawiać z ludźmi.”
„Wspólnotowość” jako żywy model
Grupa została świadomie skomponowana w sposób możliwe różnorodny. „Potrzebowaliśmy naukowców, przedstawicieli organizacji pozarządowych i praktyków ze szkół”, dodaje Mazurkiewicz. W delegacji znaleźli się m.in. przedstawiciele ZNSSK, Domu Współpracy Polsko-Niemieckiej, lokalni działacze oświatowi oraz doktoranci Uniwersytetu Opolskiego, którzy w ramach swoich studiów zajmują się tematyką mniejszości.
Dla Sebastiana Gerstenberga, nauczyciela języka niemieckiego i przewodniczącego mniejszości niemieckiej w gminie Głogówek, atmosfera w Szlezwiku-Holsztynie była objawieniem: „Zabieram ze sobą przede wszystkim imponujący przykład tego, jak Niemcy, Duńczycy, Fryzowie oraz Romowie i Sinti żyją ze sobą w pokoju. Ta wspólnotowość pokazuje, że różnorodność jest siłą, gdy opiera się na szacunku.”
Historia: od balastu do inspiracji
Kluczowym punktem programu było zmierzenie się z historią, zwłaszcza przełomowym rokiem 1920, w którym plebiscyty na nowo wyznaczyły granicę. Marek Mazurkiewicz dostrzega tu wyraźne podobieństwa do Górnego Śląska: „W historii regionów przygranicznych jest wiele podobieństw. Jednak sposób radzenia sobie z nią jest różny. Na duńsko-niemieckim pograniczu historia przestała być kością niezgody w polityce”, mówi, dodając z nutą refleksji. „U nas historia często powraca, by obciążać przyszłość. Tam uczy się z przeszłości, aby lepiej kształtować teraźniejszość.
Sebastian Gerstenberg uzupełnia o komponent emocjonalny: „Przez prawie 45 lat mieliśmy okres, w którym język niemiecki był zakazany. Wiele osób wciąż nosi w sobie wstyd lub niepewność. Szczere zmierzenie się z historią, które widzieliśmy tutaj na północy podczas wizyty w Muzeum Niemieckim w Sønderborg czy na Knivsbergu, prowadzi do nowej samoświadomości.”
Edukacja i tożsamość: więcej niż tylko podręczniki
Jednym z głównych tematów podróży była edukacja – od wizyty w duńskiej Duborg Skolen we Flensburgu po poznanie niemieckich szkół w Danii (DSSV). Karolina Kazik, odpowiedzialna w ZNSSK za niemieckie kluby dziecięce, szukała konkretnych inspiracji: „W centrum uwagi były pytania takie jak: Jak dziś kształtuje się tożsamość osoby należącej do mniejszości? Czy tożsamość duńska i niemiecka wykluczają się wzajemnie? Odpowiedzią, którą znaleźliśmy, było bardzo otwarta postawa.”
Simone Sippel vom Deutschen Schul- und Sprachverein für Nordschleswig (DSSV) im Gespräch mit der Delegation. Sie erläuterte die Strukturen und die Arbeitsweise des deutschen Schulwesens in Dänemark und gab wertvolle Einblicke, wie die Bildungseinrichtungen der Minderheit erfolgreich organisiert sind und gefördert werden.
Foto: Manuela Leibig
Szczególne wrażenie na Karolinie Kazik zrobił Nordfriisk Instituut w Bredstedt. „Fryzowie nie tworzą klasycznych podręczników szkolnych, ale rozwijają elastyczne materiały edukacyjne i platformę internetową. Ze względu na wiele dialektów to drobiazgowe, cyfrowe podejście jest niezwykle efektywne”, wyjaśnia. „To wzór dla nas, gdy myślimy o nowoczesnym nauczaniu niemieckiego jako języka mniejszości.”
Sebastian Gerstenberg widzi to podobnie: „Jako nauczyciel zabieram ze sobą wiele impulsów do wspierania nauki języka. Chodzi o wzmacnianie tożsamości młodych ludzi. Przykład z regionu przygranicznego pokazuje, że świadome pielęgnowanie języka ojczystego prowadzi do nowej pewności siebie.
Intensywna wymiana z następstwami
Program był napięty – często dyskutowano do późna po kolacji. „Wymiana była bardzo żywa, ponieważ mogliśmy bezpośrednio porównywać nasze śląskie doświadczenia z przykładami na miejscu”, wyjaśnia Marek Mazurkiewicz.
Choć model duńsko-niemiecki nie może być przeniesiony w skali 1:1 na Polskę, inspiracja pozostaje. „Nie możemy zmienić przeszłości”, podsumowuje Mazurkiewicz, „ale możemy potraktować ją jako motywację do lepszych relacji współczesnych – nie tylko w kontekście polsko-niemieckim, lecz być może nawet polsko-ukraińskim.”
Einblick in die friesische Kultur: Die Teilnehmer der Studienreise besuchen die Ausstellung im Nordfriisk Instituut in Bredstedt. Das Institut beeindruckte die Delegation besonders durch seine innovativen und flexiblen Ansätze bei der Sprachförderung.
Foto: privat
Karolina Kazik tak podsumowuje swoje wrażenia: „Zabieram ze sobą większy szacunek dla różnorodności we wszystkich aspektach społeczeństwa. To było intensywne, ekscytujące i, co najważniejsze, bardzo praktyczne.”
Podróż do Sankelmark była zatem czymś więcej niż tylko wycieczką – była zachętą dla pracy na rzecz mniejszości na Śląsku, aby rozumieć tożsamość nie jako odwrót, ale jako most do społeczeństwa większościowego.
Ramka: Stacje podróży
- Centrum Akademickie Sankelmark: Baza dla teoretycznej wymiany.
- Aabenraa i Sønderborg (DK): Wizyta u mniejszości niemieckiej i w Muzeum Niemieckim.
- Bredstedt i Risum-Lindholm: Wgląd w kulturę fryzyjską i Instytut Fryzyjski.
- Flensburg: Wizyta w Duborg Skolen (Duńskie Gimnazjum).
- Tematy: Model mniejszościowy z 1920 roku, Romowie i Sinti w Szlezwiku-Holsztynie, edukacja dwujęzyczna, warsztaty tożsamościowe („Who We Are”).
