Piłka nożna: Pierwszy klub mniejszości niemieckiej w Polsce

Od kilku tygodni na naszych łamach prezentujemy klubowe futbolowe historie związane z Górnym Śląskiem. Rozpoczęliśmy od GKS Szombierek Bytom – sensacyjnego mistrza Polski z 1980 roku. Po tym materiale na naszych łamach pojawiła się historia SV 03 Ratibor, najstarszego klubu piłkarskiego na Górnym Śląsku, który założony został przez Niemców. Idąc za przysłowiowym ciosem, przedstawiliśmy także najsilniejszy klub z Gliwic przed II wojną światową – Vorwärts-Rasensport Gleiwitz, także stworzony przez Niemców.

Dzisiaj zabieramy naszych czytelników do Katowic, aby opowiedzieć piękną historię – Preussen 05 Kattowitz, który później funkcjonował pod nazwą 1. FC Kattowitz i który w latach 1922–1939 był drużyną mniejszości niemieckiej w Polsce. 1. FC Kattowitz zlikwidowano w 1945 roku, ale to, co bardzo cieszy – w 2007 roku został reaktywowany! Opowiadając historię 1. FC Kattowitz, należy cofnąć się do 5 lutego 1905 roku, kiedy to wielcy miłośnicy futbolu – bracia Emil i Rudolf Fonfara – postanowili założyć klub piłkarski FC Preussen 05 Kattowitz, który bardzo szybko zyskiwał na znaczeniu.

Mistrzowie Górnego Śląska

Świadczy o tym fakt, że już rok po założeniu klubu ten stał się jednym z założycieli Kattowitzer Ballspiel-Verband, a zatem Katowickiego Związku Piłkarskiego. W tym samym roku został członkiem Südostdeutscher Fußball-Verband, czyli Południowo-Wschodniego Niemieckiego Związku Piłki Nożnej, i co za tym idzie – Niemieckiego Związku Piłki Nożnej.
O tym, jak profesjonalnie zarządzany i prowadzony był FC Preussen 05 Kattowitz, świadczy fakt, że w latach 1907–1922 aż pięciokrotnie sięgał po mistrzostwo bardzo silnego futbolowo Górnego Śląska, konkretnie w latach: 1907, 1908, 1909, 1913 i 1922.

Jednak w 1922 roku, po plebiscycie na Górnym Śląsku, FC Preussen 05 Kattowitz zakończył występy w rozgrywkach niemieckich i przez ponad półtorej dekady brał udział w polskich rozgrywkach. Taki stan trwał do 1939 roku, kiedy Katowice znalazły się w granicach III Rzeszy. Wtedy też klub zmienił nazwę na 1. FC Kattowitz i stał się ulubieńcem mieszczan. Dzięki temu zaczął być wspierany przez drobny kapitał, który identyfikował się jako mniejszość niemiecka, a w ekipie 1. FC Kattowitz grali wyłącznie Ślązacy.

Turbulentne lata 20.

Żeby jednak dobrze zobrazować rozwój i rosnącą siłę 1. FC Kattowitz, musimy cofnąć się do lat 20. minionego stulecia, bo właśnie w tym okresie najszybciej rosła siła tego klubu. Należy też podkreślić, że w niemieckich rozgrywkach piłkarskich najpierw walczono o mistrzostwo swojego okręgu, a zatem w wypadku 1. FC Kattowitz o tytuł najlepszego klubu na Górnym Śląsku, a później o mistrzostwo Południowo-Wschodnich Niemiec.

1. FC Kattowitz w latach 1922–1939 był drużyną mniejszości niemieckiej w Polsce.

Jeśli i w tych rozgrywkach dany klub okazywał się najlepszy, to przystępował do rywalizacji w systemie pucharowym o mistrzostwo Niemiec, w którym rywalizowało 16 drużyn. Jak radzili sobie Górnoślązacy? W sezonie 1922 1. FC Kattowitz zajął 3. miejsce w rozgrywkach południowo-wschodnich Niemiec, ale… w tym samym roku, po naciskach polskich władz, nastąpiła zmiana nazwy na I Klub Piłkarski, a później, po wygranej sprawie sądowej, na Erster Fussball-Club Kattowitz, a zatem na 1. FC Kattowitz.

Dalsze losy tego klubu nadal były turbulentne. Dowodzi temu fakt, że już w rozgrywkach z 1927 roku 1. FC Kattowitz znalazł się w gronie założycieli Ligi Polskiej, a w ligowym debiucie 1. FCK pokonał Ruch Hajduki Wielkie (obecnie Ruch Chorzów) aż 7:0. Finalnie w inauguracyjnej edycji Ligi Polskiej drużyna 1. FC Kattowitz wywalczyła wicemistrzostwo Polski.

Ojcowie sukcesu

Tytuł wicemistrzowski potraktowano w kategoriach wielkiego sukcesu. Był on zasługą całej drużyny, sztabu szkoleniowego i dyrekcji, ale największy wkład mieli bez wątpienia: golkiper Emil Görlitz, który później został pierwszym reprezentantem Polski w piłce nożnej pochodzącym z Górnego Śląska.

5 lutego 1905 roku w tym budynku założono klub piłkarski FC Preußen 05 Kattowitz, znany bardziej jako 1. FC Kattowitz.
Foto: Schlesinger/Wikipedia

Olbrzymi wkład w zdobycie srebrnego medalu miał także znakomity obrońca 1. FC Kattowitz – Otto Heidenreich, którego ówcześni futbolowi specjaliści uważali za jednego z najlepszych defensorów na Starym Kontynencie. Wymieniając ojców sukcesu 1. FC Kattowitz z 1927 roku, należy też wskazać znakomitych snajperów – Jerzego Görlitza, który w wicemistrzowskim sezonie strzelił 21 bramek, oraz Tadeusza Geisslera, który zapisał na swoim koncie tylko o dwa trafienia mniej.

Należy w tym miejscu przypomnieć też, że obrońcę 1. FC Kattowitz – Otto Heidenreicha – powołano do gry w reprezentacji Niemiec, ale odmówił w niej występów. Swoją decyzję umotywował tym, że nawet w najmniejszej części nie czuł się Polakiem. Warto odnotować także to, że w rozgrywkach z 1928 roku katowicki klub uplasował się w polskiej ekstraklasie na wysokim 5. miejscu.

Czas stagnacji

Kiedy wydawało się, że 1. FC Kattowitz zacznie odgrywać jeszcze poważniejszą rolę na piłkarskiej mapie, na przełomie lat 20. i 30. XX wieku nastąpiła stagnacja. Katowicki klub wyraźnie słabł, przez co w 1929 roku spadł do śląskiej ligi okręgowej. Jednak w 1932 roku klubowi z Katowic udało się w śląskiej lidze okręgowej wywalczyć pierwsze miejsce, a to oznaczało zdobycie tytułu mistrza polskiej części Górnego Śląska i baraże o grę w ekstraklasie.

1. FC Kattowitz rozegrał dwa spotkania ze zwycięzcą Kieleckiej Ligi Regionalnej – Wartą Zawiercie – i oba wygrał: 5:2 w pierwszej potyczce i 6:2 w rewanżu. W kolejnej fazie katowiczanie rozegrali dwumecz ze zwycięzcą Krakowskiej Ligi Regionalnej – Podgórzem Kraków, ale w tych pojedynkach ulegli 1:2 i 1:3.

Od tego momentu 1. FC Kattowitz wiodło się coraz trudniej. W 1934 roku klub ten został ukarany pokaźną grzywną za rzekomo prowokacyjne, antypolskie stanowisko. Do tego sprzedano swojego wychowanka – słynnego Ernesta Wilimowskiego – do Ruchu Hajduki Wielkie.

Będąc przy wielkich nazwiskach związanych z 1. FC Kattowitz, należy podkreślić, że w latach 1934–1945 w klubie tym grał Richard Herrmann, późniejszy reprezentant Niemiec, z którą w 1954 roku sięgnął po mistrzostwo świata na mundialu w Szwajcarii.

Zawieszony, reaktywowany, zlikwidowany

Wracając do historii klubu 1. FC Kattowitz, należy wspomnieć, że został on zawieszony przez polskie władze w 1939 roku, na trzy miesiące przed wybuchem II wojny światowej. Następnie został reaktywowany przez niemieckie władze podczas II wojny światowej, a do klubu sprowadzono byłych reprezentantów pochodzących z Katowic, przede wszystkim Ernesta Wilimowskiego, Erwina Nyca i Ewalda Dytko.

Pomimo znaczących transferów 1. FC Kattowitz nie osiągnął sukcesów na miarę oczekiwań i ówczesnego potencjału. W rozgrywkach śląskiej ligi, czyli „Gauliga Schlesien”, w 1941 roku katowiczanie uplasowali się na 4. pozycji, rok później na 7., w 1943 na 8., a w 1944 na 7. miejscu, po czym wielu piłkarzy odeszło z drużyny. Jeśli chodzi o największe gwiazdy, to Erwina Nyca i Ewalda Dytkę wcielono do Wehrmachtu, natomiast Ernest Wilimowski wyjechał w głąb Niemiec. Trzeba jednak dodać, że w ostatnim, niedokończonym sezonie w 1945 roku 1. FC Kattowitz zajmował pierwsze miejsce w tabeli.

Ostatecznie przestał istnieć w 1945 roku i wydawało się, że historia tego klubu została zamknięta na zawsze. Tak się jednak nie stało.

Klub powstał na nowo

Wraz z zakończeniem II wojny światowej mieszkańcy Katowic, którzy mieli pochodzenie niemieckie, uciekli lub zostali wypędzeni do Niemiec. Spora ich część trafiła do Salzgitter w Dolnej Saksonii, gdzie w 1965 roku były prezydent klubu Georg Joschke utworzył „Traditionsgemeinschaft 1. FC Kattowitz”. Podczas spotkań jej członków spotykali się też byli piłkarze 1. FC Kattowitz, tacy jak Ernest Joschke, Emil Görlitz czy Otto Heidenreich.

Logotyp klubu stosowany do 1945 roku.
Foto: Schlesinger/Wikipedia

„Sprowokowało” to władze miasta Salzgitter do sfinansowania „Izby Pamięci klubu 1. FC Kattowitz”. Co więcej – w 1980 roku władze Salzgitter zorganizowały uroczyste obchody jubileuszu 75. rocznicy utworzenia klubu. Właśnie wtedy przekazano do archiwum miasta Salzgitter cenne dokumenty, m.in. album klubu, który zawierał setki zdjęć i dokumentów wcześniej uznanych za zaginione. Okazało się jednak, że album ten był po wojnie ukryty w Katowicach, skąd Emil Görlitz przemycił go do Niemiec Wschodnich, a później do Salzgitter.

Nie jest to koniec pomyślnych informacji. Otóż w grudniu 2006 roku, a zatem kilka miesięcy po mistrzostwach świata, które odbyły się w Niemczech, miało miejsce pierwsze spotkanie założycielskie w celu reaktywacji klubu. Efekt? 13 kwietnia 2007 roku 1. FC Katowice został zarejestrowany w sądzie i zgłoszony do Okręgowego Związku Piłki Nożnej, a w maju 2007 roku Śląski Związek Piłki Nożnej (ŚLZPN) przyjął go w swoje szeregi.

Te same barwy, inny herb

Reaktywowany klub, tak jak dawniej, zachował biało-czarne barwy, ale zmieniony został herb klubu. W rozgrywkach 2007/2008 męską drużynę dopuszczono do ligowych zmagań w B-klasie. Należy jednak dodać, że utworzono także kobiecą drużynę 1. FC Katowice oraz szkółkę piłkarską dla dzieci.

Męska drużyna 1. FC Katowice w sezonie 2007/2008 uplasowała się na pierwszym miejscu w B-klasie i dzięki temu wywalczyła awans do A-klasy. Rok później, w 2009 roku, postanowiono męską część 1. FC Katowice oddzielić od damskiej. Fakt ten nie zaszkodził paniom, o czym świadczy to, że w sezonach 2010/2011, 2011/2012 i 2014/2015 żeńska drużyna 1. FC Katowice występowała w polskiej Ekstralidze. Co więcej – 4 grudnia 2010 roku sięgnęła nawet po halowe mistrzostwo Polski!

Kończąc opowieść o burzliwej historii 1. FC Kattowitz, warto wymienić największe sukcesy tego klubu: