Z dr. Michałem Matheją, prezesem Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej, rozmawia Krzysztof Świerc
– W dniach 23–24 września w hotelu Diament w Zabrzu odbędzie się międzynarodowa konferencja naukowa pt. „Mniejszości za Żelazną Kurtyną. Balast czy źródło tożsamości?”. Kto jest jej organizatorem i czemu będzie poświęcona?
Organizatorem konferencji jest Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej (CBMN) we współpracy z Instytutem Serbołużyckim z Budziszyna. Konferencja poświęcona jest mniejszościom narodowym w Europie Środkowej i Wschodniej w okresie totalitaryzmu komunistycznego i kwestii zróżnicowanej polityki poszczególnych państw w tym zakresie. Teoretycznie funkcjonował bowiem jeden system, ale różne kraje w bardzo różny sposób podchodziły do problemu mniejszościowego i o tym chcemy rozmawiać w Zabrzu.
– Kiedy zrodziła się idea organizacji takiej konferencji?
Pomysł wziął się z tego, że w tym roku CBMN obchodzi 10-lecie powstania i przy tej okazji wracamy wspomnieniami do naszych początków. Przypomnę, że w nawiązaniu do zapisów protokołu polsko-niemieckiego Okrągłego Stołu w 2013 r. DWPN zorganizował konferencję naukową poświęconą mniejszości niemieckiej w czasach PRL-u. Po latach chcemy wrócić do tematu, ale już z szerszym spojrzeniem na tę problematykę – z uwzględnieniem większej liczby państw dawnego bloku komunistycznego, ale też różnych mniejszości, bo nawet wewnątrz jednego kraju polityka była zróżnicowana w stosunku do różnych grup etnicznych.
Podstawowym celem zabrzańskiej konferencji jest zatem wymiana poglądów, podzielenie się wiedzą, którą prelegenci posiedli w ramach swoich badań naukowych. Zaprosiliśmy wybitnych ekspertów, naukowców z Polski, Niemiec, Szwajcarii, Czech i Węgier. Jak każda tego typu konferencja – będzie to doskonała okazja do dyskusji, porównania wyników badań, metod badawczych. Ale chcemy też, aby nasza konferencja była konferencją upowszechniającą wiedzę – otwartą dla wszystkich zainteresowanych tą problematyką, nie tylko akademików zajmujących się tymi tematami naukowo. Ze względów organizacyjnych zainteresowanych udziałem prosimy o wcześniejsze zgłoszenia, najpóźniej do 9 września, bowiem liczba miejsc jest ograniczona.
Dr Michał Matheja, prezes Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej. Foto: Stefani Koprek-Golomb
– Jaka problematyka znajdzie się w centrum debaty?
Trudno wskazać główne punkty konferencji, wszystkie są istotne. Rozpoczynamy wykładem dr. hab. Stephana Rindlisbachera z Uniwersytetu w Bazylei na temat zróżnicowania polityki mniejszościowej w latach 1945–1989. Będzie to takie spojrzenie od góry na mapę Europy Środkowo-Wschodniej, próba porównania, w jaki sposób poszczególne państwa do kwestii mniejszościowych podchodziły, a następnie zajmiemy się wybranymi przypadkami szczególnymi. W kolejnych sesjach tematycznych przyjrzymy się polityce wobec różnych mniejszości w Polsce Ludowej, mniejszościom niemieckim i mniejszościom polskim w różnych krajach bloku komunistycznego.
– Dlaczego warto, a niektórzy powinni być 23 i 24 września na zabrzańskiej konferencji?
Ponieważ jest ona skierowana do tych wszystkich, którzy interesują się historią okresu, o którym rozmawiamy, zwłaszcza w kontekście mniejszościowym. Jest to również doskonała okazja do tego, aby przypomnieć sobie, jak to wyglądało wtedy u nas. Znacznie mniej wiemy natomiast na temat sytuacji w innych krajach. Dlaczego np. Niemcy w Rumunii, w dużym stopniu także na Węgrzech zachowali ciągłość w przekazie języka, czego niestety w Polsce nie udało się zrealizować? Jest zatem doskonała okazja i możliwość do dokonania w tej kwestii pewnych porównań.
„Podstawowym celem zabrzańskiej konferencji jest wymiana poglądów, podzielenie się wiedzą, którą prelegenci posiedli w ramach swoich badań naukowych.”
– Konferencję zatytułowano „Mniejszości za żelazną kurtyną. Balast czy źródło tożsamości?”. Rozumiem, że będzie okazja zastanowić się, jak w latach 1945–1990 skutki działań państwa względem mniejszości na nie wpłynęły?
Z jednej strony można wskazać przykłady, że polityka, która była zorientowana na zachowanie tożsamości mniejszości, doprowadziła do tego, że w pewnym momencie większość członków danej grupy z tego kraju wyjechała – jak w przypadku Niemców w Rumunii. Jak na warunki państwa komunistycznego istniały tam warunki, można powiedzieć, wzorcowe. Skończyło się jednak tym, że historia mniejszości niemieckiej w Rumunii w wielu miejscach jest już zamknięta. Spoglądając z naszej perspektywy, można byłoby z kolei rzec, że tak długo, jak państwo dyskryminowało mniejszość – paradoksalnie – ta mniejszość się dosyć mocno trzymała. Mimo braku powszechnego przekazu języka poczucie tożsamości utrzymywało się niejako w oparciu o poczucie krzywdy. Kiedy jednak przyszła wolność, to po jakimś czasie okazało się, że to za mało. Patrząc długofalowo, negatywne skutki polityki dyskryminacyjnej prowadzonej wobec różnych grup mniejszościowych odczuwalne są do dzisiaj i z tym balastem mierzymy się na co dzień.
Plakat konferencji. Źródło: CBMN
– W programie konferencji przewidziany jest też wyjazd studyjny. Proszę powiedzieć o nim coś więcej.
W drugim dniu konferencji – 24 września – chcemy naszym gościom pokazać, co dzieje się u nas na Śląsku w zakresie przekazywania historii grup mniejszościowych. Dlatego odwiedzimy Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku w Radzionkowie oraz Dom Pamięci Żydów Górnośląskich w Gliwicach. Ponieważ liczba miejsc jest ograniczona, o udziale w tym etapie konferencji decydować będzie kolejność zgłoszeń, a listę zamkniemy definitywnie 9 września.
