Z kopalni do ligi zawodowej

Warmia i Mazury w futbolu Zagłębia Ruhry

19 listopada 2026, 17:00 Sport

Po II wojnie światowej w Republice Federalnej Niemiec pamięć o piłkarzach polskiego lub mazurskiego pochodzenia, grających w reprezentacji narodowej i klubach, została upiększona i włączona do sielankowej opowieści o Zagłębiu Ruhry. Ich historia stała się integralną częścią tradycji „Malocher” – ludzi ciężkiej pracy z „Pott”.

Na rozległym obszarze migracyjnym Zagłębia Ruhry ta skomplikowana przeszłość była zawsze obecna w nazwiskach wielu aktywnych piłkarzy, takich jak Hans Tilkowski, bramkarz niemieckiej reprezentacji w latach sześćdziesiątych, który stał się legendą piłki nożnej jako „człowiek w bramce na Wembley” („Mann im Wembley-Tor”). Jednakże migracja polska i mazurska oraz jej znaczenie dla historii piłki nożnej przez długi czas nie były obecne w pamięci zbiorowej.

Polacy z Zagłębia Ruhry

Migracja zarobkowa z polskojęzycznych prowincji Cesarstwa Niemieckiego doprowadziła przed I wojną światową na przemysłowych obszarach Nadrenii i Westfalii do powstania mniejszości polskojęzycznej, szacowanej na około 300–400 tysięcy osób. Do tej grupy dołączyło jeszcze około połowy tej liczby migrantów z Prus Wschodnich, zwłaszcza Mazurów, których głównym ośrodkiem migracyjnym było Gelsenkirchen i których często mylono z „Polakami”. Mazurzy posługiwali się archaicznym dialektem języka polskiego, jednak w przeciwieństwie do „Polaków” byli ewangelikami i tradycyjnie opowiadali się po stronie Prus. Świadomie odcinali się od pozostałych polskojęzycznych migrantów w Zagłębiu Ruhry. Mimo to ówczesna ludność większościowa utożsamiała Mazurów z „polskimi” przybyszami, w związku z czym doświadczali oni tych samych form dyskryminacji. Również w badaniach naukowych rozróżnienie to często okazuje się trudne do ustalenia, a poszczególne grupy etniczne nie dają się jednoznacznie zidentyfikować.

Po wprowadzeniu Bundesligi i profesjonalizacji niemieckiej piłki nożnej, począwszy od sezonu 1963/64, niemiecki rynek stał się atrakcyjny również dla polskich piłkarzy. Pierwszym Polakiem, który występował w klubie z Zagłębia Ruhry, był Waldemar Piotr Słomiany.

Polacy w Zagłębiu Ruhry, zatrudnieni głównie w górnictwie nadreńsko-westfalskim, wkrótce zaczęli tworzyć własne organizacje społeczne, mające na celu pielęgnowanie rodzimej kultury i języka. Powstała rozbudowana sieć stowarzyszeń – od organizacji kobiecych i młodzieżowych po towarzystwa gimnastyczne (tzw. towarzystwa „Sokół”) – w ramach których zwłaszcza polscy imigranci płci męskiej jednoczyli się w duchu polskiego nacjonalizmu.

Republika Weimarska – wzrost popularności futbolu

Po I wojnie światowej liczebność polskiej mniejszości w Zagłębiu Ruhry spadła – na skutek wyjazdów do odrodzonego państwa polskiego oraz emigracji do Francji, Belgii i Holandii – do około 150 000 osób, czyli do mniej niż 40% jej pierwotnej wielkości. O ile przed 1914 rokiem w łonie tej mniejszości istniały wyraźne tendencje separatystyczne i narodowo-polskie, którym towarzyszyło bogate życie stowarzyszeniowe, o tyle dla tych, którzy pozostali, asymilacja stała się racjonalnym wyborem na przyszłość. Kariera w futbolu jawiła się przy tym jako sposób na ucieczkę z kopalni lub innej pracy wymagającej ciężkiego wysiłku fizycznego i szkodliwej dla zdrowia – była to zatem opcja bardzo atrakcyjna. Wbrew długo utrwalanej, romantycznej wizji społecznej, według której piłka nożna od samego początku w Niemczech była sportem robotniczym, w rzeczywistości w jej początkach dominowali pracownicy umysłowi oraz przedstawiciele mieszczańskich grup zawodowych. Sytuacja ta zmieniła się jednak w Zagłębiu Ruhry po I wojnie światowej. W czasie wojny piłka nożna, ze względu na jej znaczenie jako sportu uprawianego w wojsku, zyskała dużą popularność wśród żołnierzy, którzy również po demobilizacji kontynuowali swoją przygodę z tą dyscypliną. W społeczeństwie migracyjnym Zagłębia Ruhry coraz większego znaczenia nabierały wówczas wieloetniczny i proletariacki wymiar piłki nożnej. W bezpośrednim sąsiedztwie wielkich kopalń powstawały drużyny, których członkowie i kibice wywodzili się w większości z klasy robotniczej. Klub Westfalia Schalke (późniejszy FC Schalke 04) stał się prototypowym przykładem klubu piłkarskiego z Zagłębia Ruhry. Dzięki bliskości kopalni Consolidation, z którą był ściśle związany zarówno pod względem personalnym, jak i materialnym, odzwierciedlał społeczną rzeczywistość wieloetnicznego społeczeństwa imigracyjnego. Inne kluby zaliczane do grona klasycznych zespołów Zagłębia Ruhry, takie jak Spielvereinigung Herten czy Hamborn 07, również zaczęły w tym okresie zdobywać popularność i awansować w hierarchii piłkarskiej jako drużyny wywodzące się z osiedli górniczych. Nazwiska polskie i mazurskie – których w tym okresie nie sposób już wiarygodnie rozróżnić – stały się wówczas powszechne w klubach piłkarskich Zagłębia Ruhry.

W sezonie rozgrywek Gauligi 1937/38 o mistrzostwo okręgu rywalizowało 15 klubów z Zagłębia Ruhry. Każdy z nich wystawił przynajmniej raz zawodnika o nazwisku polskiego pochodzenia: Rodzińskiego, Pawłowskiego, Sobczaka, Łukasiewicza, Tomasika, Piontka… W całym sezonie odnotowano 68 piłkarzy zaliczających się do tej kategorii. Nie tylko wśród zawodników, lecz także w różnych strukturach organizacyjnych klubów Zagłębia Ruhry coraz częściej można było spotkać osoby o polsko brzmiących nazwiskach. Przykładem jest tradycyjny klub Rot-Weiß Essen, do którego od 1919 roku wstępowało wielu członków o polskich nazwiskach – obejmujących również funkcje kierownicze i pracujących w charakterze personelu klubowego. Do 1939 roku osoby o polskich korzeniach nazwiskowych stanowiły około 10% członków Rot-Weiß Essen. Jednocześnie zdarzały się również zmiany nazwisk, które stanowiły wyraźny przejaw tendencji asymilacyjnych wśród Ruhrpolaków pozostających w regionie przemysłowym Nadrenii i Westfalii oraz ich potomków. Od 1931 roku w klubie Rot-Weiß Essen pracował jako gospodarz boiska Hermann Greszick, który w 1932 roku zmienił nazwisko na Kress. Inni zawodnicy zmieniali nazwiska: Regelski na Reckmann, Czerwiński na Rothardt, a Zembrzycki na Zeidler… Osoby o polskich nazwiskach były obecne również w socjalistycznym ruchu sportu robotniczego Zagłębia Ruhry. Przykładem może być klub robotniczy Arbeiter-Turn- und Sportverein Schonnebeck z Essen, w którego zarządzie nieprzerwanie zasiadali członkowie o polskich nazwiskach. Szczególnie wyraźny wpływ piłkarzy o polskich korzeniach migracyjnych zaznaczył się wówczas w klubach wyższych lig Zagłębia Ruhry. Również ówczesna reprezentacja Niemiec miała w swoim składzie zawodników o takim pochodzeniu, m.in. Szepana, Kuzorrę, Gellescha, Urbana, Kobierskiego, Zielinskiego i Rodzińskiego.

Schalke – klub odzwierciedlający historię migracji Zagłębia Ruhry

Przyglądając się bliżej klubowi FC Schalke 04, pierwowzorowi z Gelsenkirchen „klubu Polaczków i proletariuszy” (niem. „Polacken- und Proletenklub”), do którego należało czterech pierwszych spośród wymienionych wcześniej reprezentantów Niemiec, można szczególnie wyraźnie dostrzec złożoność i niejednoznaczność społeczeństwa migracyjnego, jakie ukształtowało się w międzyczasie w Zagłębiu Ruhry. W latach 1934–1942 Schalke sześciokrotnie zdobyło mistrzostwo Niemiec. W składzie drużyny roiło się od zawodników o polsko brzmiących nazwiskach, z których najbardziej znani byli reprezentanci Niemiec Ernst Kuzorra i Fritz Szepan. Kiedy w 1934 roku Schalke po raz pierwszy sięgnęło po mistrzowski tytuł, a piłkarze pozowali przed kamerami, wykonując hitlerowskie pozdrowienie, polska prasa złośliwie komentowała: „Polacy mistrzami Niemiec w piłce nożnej”. Kierownictwo klubu pośpiesznie starało się dowieść czegoś przeciwnego, podkreślając, że zawodnicy nie byli „emigrantami”, a ich rodzice urodzili się już w Niemczech. Rodzice piłkarzy Schalke wywodzili się tymczasem w większości z południowej części Prus Wschodnich, a zatem z samej definicji nie należeli do polskich imigrantów, lecz do ewangelickiej, lojalnej wobec Prus społeczności mazurskiej. W latach 1920–1940 w drużynie Schalke można zidentyfikować 30 zawodników pochodzenia mazurskiego, z których trzech urodziło się jeszcze na Mazurach. Gelsenkircheńska drużyna mistrzowska odzwierciedlała tym samym historię migracji Zagłębia Ruhry oraz społeczne uwarunkowania Gelsenkirchen jako głównego ośrodka migracji ludności mazurskiej. Piłkarze wywodzący się z rodzin o polskich lub mazurskich korzeniach stanowili w okresie III Rzeszy o sile futbolu Zagłębia Ruhry, zwłaszcza Schalke, ale także reprezentacji Niemiec. Narodowosocjalistyczna „Volkstumsforschung” – nauka zajmująca się badaniem wspólnot etnicznych, prowadzona w duchu antypolskim, rasistowskim i biologicznym – rozwiązywała tę sprzeczność w ten sposób, że jej przedstawiciele dostrzegali w Zagłębiu Ruhry już tylko Mazurów, uznając ich kulturę i mentalność za „niemieckie”. Dopatrywali się w tym oznak „przekształcania narodowościowego” (niem. „Umvolkung”), czyli germanizacji „niższej wartości”, obcych przybyszów. Mazurskie gwiazdy Schalke, Kuzorra i Szepan, dały się następnie wykorzystać propagandowo przez reżim i wstąpiły do NSDAP. Szepan skorzystał również z procesu „aryzacji”, przejmując żydowski dom towarowy Julius Rhode przy Schalker Markt.

Piłkarze Schalke: Ernst Kuzorra i Fritz Szepan.
Fot. Willy van Heekern

Lata powojenne – trzecie pokolenie

Przełom cywilizacyjny, jaki dokonał się w latach 1933–1945, sprawił, że po zakończeniu II wojny światowej na długie lata wyparciu uległa również pamięć o wieloetnicznej historii społecznej Zagłębia Ruhry. W piłce nożnej nadal jednak obecne były dzieci i wnuki „polskich” oraz mazurskich migrantów. W drużynie klubu Sportfreunde Katernberg z Essen, w latach 1945–1950, występowali zawodnicy o nazwiskach: Jerosch, Kosiński, Pisarski, Majewski, Mieloszyk, Radziejewski i Rynkowski. Kiedy w 1955 roku SV Sodingen zakwalifikował się do turnieju finałowego o mistrzostwo Niemiec, połowa jego piłkarzy nosiła nazwiska brzmiące po polsku lub mazursku: Sawitzki, Kropla, Lika, Nowak, Adamik, Dembski i Konopczyński. Historia trzeciego pokolenia migrantów wciąż znajdowała więc odzwierciedlenie na piłkarskich boiskach. Dziadek wspomnianego już gwiazdora Borussii Dortmund, Hansa Tilkowskiego, przybył z Prus Zachodnich do Zagłębia Ruhry, gdzie podjął pracę w górnictwie. Jego ojciec również był jeszcze górnikiem. Sam Hans Tilkowski dorastał na osiedlu górniczym przy kopalni Kurl. Reinhard „Stan” Libuda (1943–1996), jedna z największych, a zarazem przedwcześnie zmarłych gwiazd futbolu Zagłębia Ruhry, sam dostrzegał podobieństwo swojej drogi życiowej i rodzinnych korzeni do losów Raymonda Kopy (Kopaszewskiego), wybitnego reprezentanta Francji, który wywodził się z polskiej rodziny górniczej osiadłej we Francji. Zbieżność ta pozostawała jednak poza świadomością szerszej opinii publicznej.

BVB Walk of Fame: Stan Libuda (1966) – zdobywca Pucharu Europy. Dortmund, Friedensplatz.
Fot. Wikipedia

Transnarodowy wymiar historii – północna Francja

W polskim środowisku górniczym północnej Francji historia Zagłębia Ruhry i zaangażowania polskich imigrantów w piłkę nożną znalazła swoją kontynuację, a zarazem odpowiednik. Kiedy w 1948 roku RC Lens zmierzył się z OSC Lille w finale Pucharu Francji, przegrał wprawdzie 2:3, jednak dwukrotnie zdołał odrobić straty po bramkach rywali. Oba gole dla Lens zdobył „Stanis” Stefan Dembicki. Ten niezwykle popularny napastnik, noszący polsko brzmiące nazwisko, nie urodził się jednak ani w Polsce, ani we Francji. Przyszedł na świat w 1913 roku w Dortmundzie-Marten, w niemieckim regionie górniczym. Pochodził z pierwszego pokolenia polskojęzycznych migrantów, którzy osiedlili się w Zagłębiu Ruhry. Po I wojnie światowej Dembicki wyjechał wraz z rodziną do Francji. Już w wieku 13 lat rozpoczął pracę w kopalni i pozostał zatrudniony w jednej z kopalń w Lens aż do przejścia na emeryturę w 1968 roku. Na emeryturze prowadził bar tytoniowy, który pełnił jednocześnie funkcję punktu przedsprzedaży biletów na mecze oraz miejsca spotkań fanklubu „Racing”. Lokal nosił nazwę „Sang et Or” (Krew i Złoto), nawiązującą do barw klubowych. Nasuwają się tu oczywiste skojarzenia z trafiką gwiazdy Schalke, Ernsta Kuzorry, której prowadzenie później przejął „Stan” Libuda.

Po I wojnie światowej Stefan Dembicki wyjechał wraz z rodziną do Francji.
Fot. sofoot.com

Piłkarki z mazurskimi lub polskimi biografiami migracyjnymi

Już w latach pięćdziesiątych XX wieku, mimo zakazu wydanego przez Niemiecki Związek Piłki Nożnej (DFB), również w Zagłębiu Ruhry zaczęły powstawać kobiece drużyny piłkarskie. Ich zawodniczki stanowiły zaplecze kadrowe nieoficjalnej reprezentacji narodowej kobiet. Dwie ważne postacie wśród tych prekursorek kobiecego futbolu, które walczyły o dopuszczenie kobiet do uprawiania tej dyscypliny oraz przeciwko dyskryminacji ze strony DFB, utrzymującej się aż do 1970 roku, to Brunhilde Zawatzky z klubu Fortuna Dortmund i Lore Karlowski z Kickers Essen. Obie kobiety pochodziły z rodzin o migracyjnych korzeniach. Ojciec Lore Karlowski wywodził się z mazurskiej rodziny i pracował jako górnik w kopalni Nordstern. Mając zaledwie szesnaście lat, Lore Karlowski zapisała się w historii futbolu. 23 września 1956 roku wystąpiła w pierwszym meczu międzypaństwowym nieoficjalnej reprezentacji Niemiec kobiet. Spotkanie z Holandią rozegrano na stadionie Mathias-Stinnes w Essen, a zwycięstwo 2:1 oglądało 18 tysięcy widzów.

Epoka zawodowców: przesiedleńcy i „legionerzy”

Po wprowadzeniu Bundesligi i profesjonalizacji niemieckiej piłki nożnej, począwszy od sezonu 1963/64, niemiecki rynek stał się atrakcyjny również dla polskich piłkarzy. Pierwszym Polakiem, który występował w klubie z Zagłębia Ruhry, był Waldemar Piotr Słomiany. W latach 1967–1970 reprezentował barwy Schalke, przenosząc się do „Pott” z Górnika Zabrze, klubu z górnośląskiego regionu górniczego, który z dumą podkreślał swoje górnicze korzenie już w samej nazwie.

Od upadku żelaznej kurtyny w latach 1989/90 związki między niemieckim i polskim futbolem stały się jeszcze silniejsze. Ich bliskie powiązania dotarły do świadomości szerokiej opinii publicznej najpóźniej podczas mistrzostw Europy w 2012 roku, rozgrywanych w Polsce i na Ukrainie. W Borussii Dortmund, mistrzu Niemiec z lat 2011 i 2012, niezwykle ważną rolę odgrywało wówczas polskie trio – Łukasz Piszczek, Jakub Błaszczykowski i Robert Lewandowski. Przychylne określenie „Polonia Dortmund”, używane w Polsce w odniesieniu do tego klubu, nawiązuje do opisywanych wcześniej złotych lat Schalke 04 – klubu z Zagłębia Ruhry, w którego barwach występowało wielu piłkarzy wywodzących się ze środowiska górniczego, noszących polskie i mazurskie nazwiska. Wiosną 2014 roku w trzech najwyższych ligach zawodowych niemieckiego futbolu kontrakty miało 23 polskich piłkarzy. Warto również wspomnieć, że zawodnicy wywodzący się ze środowiska emigrantów z Polski, tacy jak Miroslav Klose i Lukas Podolski – obaj urodzeni jeszcze w Polsce – należeli do kluczowych postaci reprezentacji Niemiec podczas zwycięskich dla niej mistrzostw świata w Brazylii w 2014 roku.

A piłkarska gra toczy się dalej. Nie tylko w kontekście faktu, że obecnie około dwóch milionów mieszkańców Niemiec ma polskie korzenie rodzinne, można żywić nadzieję, że futbol nadal będzie budował kolejne mosty między sąsiadującymi ze sobą Niemcami i Polską.

Udostępnij:
Koalicja Obywatelska za nazwami dwujęzycznymi
Poprzedni artykuł

Koalicja Obywatelska za nazwami dwujęzycznymi

Mniejszości niemieckie obecne i aktywne
Następny artykuł

Mniejszości niemieckie obecne i aktywne

Reklama

Punkt Widzenia

Neues Wochenblatt - Gazeta Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej
Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.