Jak w odpowiedzialny sposób chronić dziedzictwo kulturowe regionu wielokulturowego? Tym pytaniem Śląscy Samorządowcy chcą zainicjować międzynarodową debatę. Jej zwieńczeniem będzie II Kongres Śląskich Samorządowców, który odbędzie się 16 września 2026 roku w Opolu.
Górny Śląsk charakteryzuje się historią, w której na przestrzeni wieków przenikały się różne kultury i języki. Ta różnorodność widoczna jest nie tylko w teraźniejszości, lecz także w dziedzictwie architektonicznym i kulturowym regionu. Spacerując po opolskim Rynku, nieuchronnie napotykamy różne warstwy historii miasta.
Jednak różnorodność dziedzictwa niesie ze sobą również wyzwania: w jaki sposób region może odpowiedzialnie podchodzić do świadectw historycznych, jeśli mają one różne znaczenie dla różnych grup ludności?
Właśnie tę debatę Śląscy Samorządowcy chcą teraz przenieść na szerszy, również międzynarodowy poziom. Prezentacja kongresu odbyła się podczas konferencji prasowej w Opolu.
Między upadkiem a ratunkiem
Rafał Bartek, przewodniczący sejmiku województwa opolskiego, a także przewodniczący Związku Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych (VdG) oraz Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców na Śląsku Opolskim (SKGD), zwrócił uwagę na różnorodne doświadczenia w regionie.
„Istnieją przykłady w Opolu, ale także w całym regionie Górnego Śląska, gdzie coś było mocno zaniedbane i popadło w ruinę, lub też zostało uratowane. Obie sytuacje mają miejsce”, powiedział Bartek.
Kongres ma być platformą dyskusji o tym, jak w odpowiedzialny sposób chronić świadectwa historyczne w regionie wielokulturowym.
Foto: Adam Liszka
Opisuje w ten sposób pole napięć, które będzie kształtowało planowaną konferencję. Nie chodzi bowiem wyłącznie o ratowanie pojedynczych zabytków. Celem jest raczej dyskusja nad kryteriami, według których dziedzictwo kulturowe regionu wielokulturowego może być chronione, pielęgnowane i przekazywane.
Zdaniem organizatorów, pochodzenie obiektu historycznego wciąż odgrywa częściowo rolę w podejściu do niego.
Jako przykład Bartek podaje dyskusję na temat amfiteatru na Górze św. Anny oraz znajdującego się tam pomnika powstańców śląskich.
„W niektórych dyskusjach, jak obecnie na Górze św. Anny wokół pytania, czy uratować amfiteatr, albo jak postępować z pomnikiem powstańców śląskich, widać, że i dzisiaj znaczenie ma pochodzenie tego dziedzictwa. W zależności od tego, czy pochodzi ono ze strony polskiej, czy niemieckiej, w niektórych miejscach zapada inna decyzja”, stwierdził.
Góra św. Anny i Łubowice jako konkretne przykłady
Pytanie o podejście do dziedzictwa kulturowego na Górnym Śląsku nie jest bynajmniej abstrakcyjne. Do aktualnych przykładów należą zarówno zespół zabytkowo-amfiteatralny na Górze św. Anny, jak i ruina dawnej posesji Eichendorffów w Łubowicach.
W sprawie obiektów na Górze św. Anny Śląscy Samorządowcy zaapelowali już do polskiego ministra obrony narodowej. Pisaliśmy już o tej inicjatywie.
Amfiteatr na Górze św. Anny nie ma szczęścia. Nie pomaga mu też nazistowska przeszłość
Czytaj więcej →
O przyszłość Góry Świętej Anny: Śląscy Samorządowcy zwrócili się do ministra obrony narodowej
Czytaj więcej →Z kolei dawny majątek pisarza Josepha von Eichendorffa w Łubowicach nie został jeszcze zabezpieczony na stałe. Ten przykład również pokazuje, przed jakimi konkretnymi wyzwaniami stoi ochrona dziedzictwa kulturowego w regionie. VdG przyjął podczas swojego walnego zgromadzenia rezolucję dotyczącą przyszłości ruiny posiadłości Eichendorffów.
Te przykłady pokazują, że ochrona dziedzictwa kulturowego to nie tylko kwestia naukowej oceny. Chodzi tu również o decyzje polityczne, kompetencje, a także o finansowanie.
Dlatego kongres ma stworzyć przestrzeń do dyskusji nad tymi pytaniami, opartej na rzetelnej wiedzy naukowej, a jednocześnie z uwzględnieniem konkretnej praktyki.
Eksperci z Polski i Niemiec
II Kongres Śląskich Samorządowców odbywa się pod hasłem:
„Dlaczego i jak w nowoczesny sposób chronić dziedzictwo kulturowe w regionie wielokulturowym?”
W dwóch dyskusjach panelowych eksperci z Polski i Niemiec omówią zarówno kwestie zasadnicze, jak i praktyczne.
„To jest temat, który wymaga dalszej dyskusji, który wymaga analizy, a przede wszystkim dialogu między społecznościami, między narodami, ale też między lokalnymi graczami.“
Rafał Bartek, przewodniczący sejmiku województwa opolskiego, VdG i TSKN na Śląsku Opolskim
W pierwszym panelu w centrum uwagi znajdzie się pytanie, jak chronić dziedzictwo kulturowe i jaką rolę odgrywają w tym nauka oraz kultura pamięci. Wśród uczestników znajdzie się m.in. historyk prof. Robert Traba z Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk. W tej dyskusji weźmie udział również Rafał Bartek.
Drugi panel skupi się bardziej na praktycznym wdrażaniu. Będzie dotyczyć m.in. konkretnych zagadnień ochrony zabytków i finansowania. Wśród uczestników znajdą się m.in. dr David Skrabania, dyrektor Muzeum Ziemi Górnośląskiej w Ratingen, oraz Iwona Solisz, dyrektor Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. W dyskusji weźmie udział także wojewódzki konserwator zabytków w Opolu, Zbigniew Bomersbach. Śląskich Samorządowców reprezentować będzie Łukasz Jastrzembski, burmistrz Leśnicy i przewodniczący Śląskich Samorządowców.
Nawiązanie do polsko-niemieckiego traktatu o dobrym sąsiedztwie
Dyskusja o podejściu do dziedzictwa kulturowego nawiązuje jednocześnie do 35. rocznicy podpisania polsko-niemieckiego traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.
Traktat podpisany w 1991 roku zawiera również konkretne zapisy dotyczące dziedzictwa kulturowego. W artykule 28 Polska i Niemcy zobowiązują się do „ochrony i pielęgnacji europejskiego dziedzictwa kulturowego”. Szczególna uwaga powinna być poświęcona m.in. dobrom kultury i miejscom, które na terytorium drugiej strony świadczą o wydarzeniach historycznych oraz osiągnięciach i tradycjach kulturowych i naukowych drugiej strony.
Dla Rafała Bartka to porozumienie nie jest jednak punktem końcowym.
„My też chcemy, aby w ten sposób włączyć się w dyskusję na temat tego co przed nami, że to nie jest tak, że wszystko jest załatwione”, wyjaśnił.
Przykłady z regionu pokazują raczej, że nadal istnieje potrzeba dialogu. Bartek ujął to w następujący sposób: „To jest temat, który wymaga dalszej dyskusji, który wymaga analizy, a przede wszystkim dialogu między społecznościami, między narodami, ale też między tymi bym powiedział lokalnymi graczami, którzy ostatecznie decydują o tym, czy dany obiekt jest rewitalizowany, czy jest ratowany, czy też ulega dalszej dewastacji.”
W ten sposób spojrzenie kieruje się nie tylko na relacje polsko-niemieckie na poziomie państwowym. Kluczowi są również ci ludzie i instytucje na miejscu, którzy decydują o przyszłości konkretnych budynków, pomników i miejsc pamięci.
Muzeum Ziemi Górnośląskiej jako partner strategiczny
Międzynarodowy charakter kongresu podkreśla również wybór partnera strategicznego: Muzeum Ziemi Górnośląskiej w Ratingen.
Instytucja ta od lat zajmuje się dokumentacją, badaniem i popularyzacją historii i kultury Górnego Śląska. Wnosi tym samym do debaty perspektywę z Niemiec, która jednocześnie jest ściśle związana z regionem.
Kongres ma być platformą dyskusji o tym, jak w odpowiedzialny sposób chronić świadectwa historyczne w regionie wielokulturowym.
Foto: Adam Liszka
W ramach programu towarzyszącego kongresowi odbędzie się wystawa „Krzyż w cieniu dyktatury – Kościół katolicki na Górnym Śląsku w czasach narodowego socjalizmu i komunizmu”.
Wystawa na 15 tablicach przedstawia prześladowania Kościoła katolickiego na Górnym Śląsku w okresie narodowego socjalizmu i komunizmu. Opracował ją dyrektor Muzeum Ziemi Górnośląskiej, dr David Skrabania.
Czy Górny Śląsk może stać się przykładem dla innych regionów?
Organizatorzy wyraźnie postrzegają kongres nie tylko jako wydarzenie regionalne. Ze względu na swoją złożoną historię i różnorodne dziedzictwo kulturowe, Górny Śląsk może być interesujący również dla innych europejskich regionów.
Celem dyskusji jest zatem również wypracowanie wzorcowego podejścia do dziedzictwa kulturowego w regionie wielokulturowym oraz uczynienie doświadczeń Górnego Śląska użytecznymi dla innych regionów Europy.
Śląscy Samorządowcy podjęli decyzję o starcie w wyborach parlamentarnych
Czytaj więcej →
I Kongres Śląskich Samorządowców w Opolu
Czytaj więcej →Zatem kluczowe pytanie brzmi nie tylko, jak Górny Śląsk powinien radzić sobie ze swoją przeszłością. Chodzi również o to, jakie podejścia można wypracować, gdy różne perspektywy historyczne istnieją obok siebie i są rozpatrywane wspólnie.
Śląscy Samorządowcy chcą w ten sposób zainicjować międzynarodową dyskusję na temat kultury pamięci, ochrony zabytków i odpowiedzialności za dziedzictwo kulturowe.
Udział w kongresie
II Kongres Śląskich Samorządowców odbędzie się 16 września 2026 roku w Opolu. Zainteresowani mogą rejestrować się za pośrednictwem strony internetowej kongresu. Znajdują się tam również dalsze informacje o programie i uczestnikach.
