Kongres Federalistycznej Unii Europejskich Grup Narodowościowych (FUEN) odbywa się w tym roku w Helsinkach. Tematem przewodnim 2026 jest język, a więc kwestia, która dla wielu z ponad 100 organizacji członkowskich FUEN ma znaczenie egzystencjalne.
Finlandia jako przykład żywej dwujęzyczności
Kraj gospodarz, Finlandia, sam daje przykład: choć szwedzkojęzyczna mniejszość stanowi tylko około pięciu procent całej populacji, fiński i szwedzki cieszą się równym statusem języków urzędowych. Finlandia pokazuje tym samym, że dwa języki mogą współistnieć obok siebie, nie zagrażając przy tym spójności narodowej.
Kongres otworzyli Daniel Sazonov, burmistrz Helsinek, Henrik Wickström, deputowany i przewodniczący Folktinget, oraz prezydentka FUEN Olivia Schubert. W swoim przemówieniu inauguracyjnym Schubert przywołała obraz nordyckiego krajobrazu, aby opisać sytuację europejskich mniejszości: „Kto podróżuje przez nordycki krajobraz, szybko rozpoznaje charakterystyczny widok: niezliczone wyspy, rozrzucone po morzu, odrębne, a jednak połączone wodą, która je otacza. Ten obraz w doskonały sposób odzwierciedla europejskie mniejszości narodowe. Każda wspólnota ma swój własny język, historię i tożsamość, a jednak łączą nas wspólne wartości i solidarność.” Przypomniała jednocześnie o inicjatywie Minority-SafePack, która zmobilizowała ponad milion osób i na trwałe wprowadziła kwestię ochrony mniejszości do europejskiej agendy – nawet jeśli proces polityczny nie przyniósł oczekiwanych rezultatów, jej cele nadal wyznaczają kierunek działalności FUEN.
Kongres odbywa się w centrum Helsinek, przy porcie.
Foto: Andrea Polanski
Także Henrik Wickström podkreślił w swoim przemówieniu szczególną symbolikę miejsca obrad: Helsinki to tętniąca życiem dwujęzyczna stolica, w której szwedzki i fiński współistnieją obok siebie, co stanowi symbol otwartości i porozumienia ponad granicami. Ochrona języków mniejszościowych jest w obliczu globalizacji, cyfryzacji i migracji dziś ważniejsza niż kiedykolwiek – powiedział Wickström, ponieważ bez aktywnego wsparcia i prawnie zakotwiczonej ochrony mniejsze języki mogą być coraz bardziej wypierane z edukacji, przestrzeni publicznej i świata cyfrowego.
Języki mniejszościowe w świecie cyfrowym
Jak podkreślono podczas otwarcia, język powinien być obecny w szkołach, urzędach, szpitalach, a coraz częściej także w przestrzeni cyfrowej, na przykład w rozpoznawaniu mowy i sztucznej inteligencji, a nie istnieć tylko na papierze. Właśnie w aplikacjach cyfrowych pojawiają się nowe przeszkody dla języków mniejszościowych, na przykład w oprogramowaniu do rozpoznawania mowy czy programach do pisania. FUEN opowiada się zatem za długofalową europejską strategią mniejszościową, która nie zależy od wielkości ani reprezentatywności danej grupy.
Mniejszość niemiecką w Polsce reprezentuje na kongresie Rafał Bartek, przewodniczący Związku Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce. O tegorocznym językowym temacie przewodnim powiedział: „Właśnie dla mniejszości niemieckiej, gdzie język, nauka języka, pielęgnowanie języka były przez wiele lat zakazane, odgrywa to oczywiście tym większą rolę dzisiaj, gdy jest po prostu zagrożony, gdy przyszłość tego języka jest zagrożona.” Wskazał jednocześnie na europejską wymianę jako szansę: można „naprawdę tylko uczyć się od innych krajów”.
Centralnym punktem programu była pierwsza debata panelowa na temat planowania językowego w mediach publicznych i w językach mniejszościowych. W panelu uczestniczyli Stanisław Wolny, zastępca dyrektora TVP3 Opole, Marit af Björkesten, dyrektor fińskiego nadawcy YLE, Daniela Draštata, redaktorka naczelna chorwackiego nadawcy HRT, oraz Bogna Koreng, redaktorka w MDR. Jako pozytywny przykład tego, jak mniejszości mogą kształtować własne programy medialne, zaprezentowano „Schlesien Journal”.
Rafał Bartek określił uwagę medialną poświęconą temu tematowi jako ważny sygnał: „Fakt, że jest to tutaj rejestrowane i dostrzegane, jest znakiem, że trzeba podchodzić do tej kwestii otwarcie i zdecydowanie, jeśli naprawdę chce się coś wygrać w sensie języków i kultur.” Szczególnie przyjął z zadowoleniem, że dyskusja nie zatrzymała się na statusie quo, lecz poruszyła także pytanie, jak dotrzeć do młodych ludzi, którzy coraz częściej nie korzystają ani z klasycznego radia, ani tradycyjnej telewizji, a także niekoniecznie są dostępni przez YouTube: „Jak znaleźć młodzież i gdzie? Trzeba ją zabrać ze sobą i włączyć w krajobraz medialny oraz nim zainteresować.”
Przewodniczący VdG Rafał Bartek reprezentuje Niemców z Polski na kongresie FUEN w Helsinkach.
Język jako wartość dla społeczeństwa
Bartek poruszył także społeczny wymiar wielojęzyczności. Języki mniejszościowe nie są wartością, która przynosi korzyści tylko samej mniejszości: „Mniejszości i ich języki są wartością dla społeczeństwa większościowego, w którym żyją. Uważam, że to zrozumienie jest zbyt mało rozwinięte – nie tylko w Polsce, także w innych krajach Europy mówimy o tym zbyt mało. Możliwość poznania kolejnego języka dzięki obecności mniejszości może oznaczać także wzbogacenie dla społeczeństwa większościowego.”
Rafał Bartek: „Mniejszości i ich języki są wartością dla społeczeństwa większościowego, w którym żyją.”
Kolejny panel poświęcony był planowaniu językowemu w opiece społecznej i służbie zdrowia – dziedzinie, w której bariery językowe bezpośrednio wpływają na codzienne życie ludzi. Do niedzieli w programie znajdują się także tematy, takie jak „Granice w sieci i marki bez granic”, dotyczące geoblokowania, cyfrowego rynku wewnętrznego oraz napięcia między ochroną konsumentów a siłą marek – wraz z retrospektywą pokazującą, jak sytuacja zmieniła się od kongresu FUEN 2025, na którym położono nacisk na geoblokowanie. Program uzupełniają spotkania grup roboczych FUEN, wizyty studyjne w szkołach i u nadawcy oraz końcowe zgromadzenie delegatów FUEN.
Kongres w Helsinkach pokazuje tym samym wyraźnie: polityka językowa dla mniejszości już dawno nie jest wyłącznie kwestią zachowania języka. Dotyczy cyfrowego uczestnictwa, widoczności medialnej, młodych pokoleń i ostatecznie samoświadomości całych społeczeństw – daleko poza daną mniejszością.
