Cmentarze żydowskie na Górnym Śląsku

Już 16 października 2025 r. o godz. 17:30 w Gminnym Ośrodku Kultury w Białej odbędzie się spotkanie promujące najnowszą publikację „Cmentarze żydowskie na Górnym Śląsku. Socjologiczno-historyczne refleksje nad dziedzictwem kulturowym niemieckich Żydów”.

Biała to miejsce szczególne – to właśnie tutaj znajduje się najstarszy zachowany cmentarz żydowski na Górnym Śląsku, dlatego wybór lokalizacji premiery ma wymiar symboliczny. Uczestnicy wydarzenia będą mieli okazję spotkać autorów, wysłuchać ich wystąpień, poznać kulisy kilkuletnich badań oraz zdobyć egzemplarz książki.

O publikacji

Monografia liczy ponad 470 stron i jest efektem intensywnych badań interdyscyplinarnych, prowadzonych przez troje badaczy:

• dr hab. Marcina Dębickiego i dr Irenę Kurasz z Uniwersytetu Wrocławskiego – autorów części socjologicznej, opartej na wywiadach, analizach społecznych i refleksjach nad pamięcią;
• dr. Sławomira Pastuszkę – autora części historycznej, obejmującej blisko 220 stron i opisującej szczegółowo 58 cmentarzy żydowskich na Górnym Śląsku od średniowiecza po współczesność.

Publikacja to nie tylko obszerne kompendium wiedzy, ale także refleksja nad pamięcią zbiorową i stosunkiem społeczności lokalnych do dziedzictwa kulturowego Żydów.

Głosy uznania

Recenzentka książki, dr Katharina Friedla, zwróciła uwagę na unikatową koncepcję badawczą publikacji:

„Na wielkie uznanie zasługuje koncepcja metodologiczna tego projektu: połączenie zarysu historycznego z historią społeczną, studium socjologicznym i analizą pamięci. (…) Autorzy przedstawiają nie tylko losy znanych cmentarzy w Katowicach, Gliwicach, Białej czy Opolu, ale także tych z mniejszych miejscowości. Wybór Górnego Śląska jako pola badawczego jest nadzwyczaj trafny i bardzo potrzebny”.

Wykaz opisanych cmentarzy

W książce znalazły się opisy wszystkich znanych nekropolii żydowskich na Górnym Śląsku. To aż 58 miejscowości, m.in.:
Biała, Bieruń, Byczyna, Bytom (stary i nowy), Chorzów, Cieszowa, Dębowa, Dobrodzień, Gliwice (stary i nowy), Głogówek, Głubczyce (stary i nowy), Głuchołazy, Gogolin, Gorzów Śląski, Grodków, Hulczyn, Katowice, Kietrz, Kluczbork, Krapkowice, Krasków, Leśnica, Lubliniec, Miasteczko Śląskie, Mikołów (stary i nowy), Mysłowice (stary i nowy), Niemodlin, Nysa (średniowieczny i nowy), Olesno, Opole (stary i nowy), Otmuchów, Paczków, Pokój, Prudnik (stary i nowy), Pszczyna, Pyskowice, Racibórz, Rybnik (stary i nowy), Skorogoszcz, Sośnicowice, Strzelce Opolskie, Tarnowskie Góry, Toszek, Ujazd, Wielowieś, Wodzisław Śląski, Wołczyn, Zabrze i Żory.

Wydanie i znaczenie

Książka została wydana przez Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej i jest jednym z sześciu projektów badawczych, które Centrum zainicjowało w 2020 roku.

To pierwsze tak całościowe opracowanie tematyki cmentarzy żydowskich na Górnym Śląsku – regionu pogranicza, wielu kultur i różnorodnych tożsamości.