Październik to miesiąc noblistów. Szwedzkie i norweskie instytucje co kilka dni ogłaszają laureatów. Od pierwszej edycji Nagrody Nobla w 1901 roku Niemcy należą do państw, z których wywodzi się wielu laureatów. Wśród nich są również osoby związane z dawnymi Prusami Wschodnimi.
Nagroda Nobla została po raz pierwszy przyznana w 1901 roku. Już w pierwszej edycji znalazło się dwóch niemieckich laureatów. Jednym z nich był Emil von Behring, urodzony w Prusach Zachodnich, a drugim – Wilhelm Conrad Röntgen. Behring otrzymał nagrodę w dziedzinie fizjologii lub medycyny, a Röntgen – w dziedzinie fizyki.
Od tego czasu niemieccy uczeni, pisarze i politycy wielokrotnie otrzymywali to prestiżowe wyróżnienie. Ich osiągnięcia odegrały ogromną rolę w rozwoju współczesnej fizyki, chemii i medycyny.
Fizyka i chemia – niemiecka specjalność
Wśród niemieckich laureatów Nagrody Nobla dużą grupę stanowią przedstawiciele nauk ścisłych.
Wśród fizyków znajdują się takie nazwiska jak Wilhelm Conrad Röntgen, Max Planck, Albert Einstein, Werner Heisenberg, Max Born, Otto Stern, Max von Laue, Wolfgang Paul, Ernst Ruska czy Klaus von Klitzing.
Od fizyki i chemii po literaturę i medycynę – niemieccy nobliści na trwałe zapisali się w historii światowej nauki i kultury.
To właśnie niemieccy naukowcy należeli do twórców podstaw fizyki kwantowej. Max Planck wprowadził pojęcie kwantu energii, Albert Einstein wyjaśnił zjawisko fotoelektryczne, a Werner Heisenberg stworzył jeden z podstawowych formalizmów mechaniki kwantowej.
Bardzo silna była także niemiecka szkoła chemiczna. Wśród laureatów znaleźli się m.in. Emil Fischer, Adolf von Baeyer, Wilhelm Ostwald, Otto Wallach, Walther Nernst, Fritz Haber, Friedrich Bergius, Otto Hahn, Otto Diels, Karl Ziegler, Manfred Eigen, Gerhard Ertl i Benjamin List.
Medycyna – od Behringa do współczesności
Pierwszym laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny był niemiecki lekarz Emil von Behring, który otrzymał wyróżnienie w 1901 roku za prace nad terapią surowicą, szczególnie jej zastosowaniem w leczeniu błonicy. Jego odkrycia miały ogromne znaczenie dla rozwoju nowoczesnej medycyny.
Nagroda Nobla została po raz pierwszy przyznana w 1901 roku. Już w pierwszej edycji znalazło się dwóch niemieckich laureatów. Jednym z nich był Emil von Behring, urodzony w Prusach Zachodnich.
Foto: Wikipedia
W kolejnych latach niemiecka medycyna doczekała się następnych laureatów. Byli wśród nich m.in. Robert Koch, Paul Ehrlich, Otto Meyerhof, Otto Warburg, Hans Spemann, Gerhard Domagk, Hans Krebs, Max Delbrück, Christiane Nüsslein-Volhard i Harald zur Hausen.
Literatura, pokój i ekonomia
Niemieccy laureaci pojawiali się również w dziedzinach humanistycznych i społecznych.
Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury otrzymali m.in. Theodor Mommsen, Rudolf Eucken, Paul Heyse, Gerhart Hauptmann, Thomas Mann, Hermann Hesse, Nelly Sachs, Heinrich Böll i Günter Grass.
Wśród laureatów Pokojowej Nagrody Nobla związanych z Niemcami znaleźli się Gustav Stresemann, Ludwig Quidde, Carl von Ossietzky, Albert Schweitzer, Willy Brandt i Henry Kissinger. W tym zestawieniu widać, jak skomplikowane były losy niektórych noblistów. Schweitzer, urodzony w Alzacji, w chwili otrzymania nagrody w 1952 roku mieszkał w Lambaréné w ówczesnej Francuskiej Afryce Równikowej. Kissinger urodził się w Niemczech, ale był obywatelem Stanów Zjednoczonych.
W dziedzinie nauk ekonomicznych, w ramach Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla, wyróżniony został m.in. Reinhard Selten, który w 1994 roku otrzymał nagrodę za pionierskie prace dotyczące teorii gier.
Śląsk – jeden z ważnych regionów niemieckiej nauki
Szczególne miejsce na mapie noblistów zajmuje Śląsk. Z tego regionu pochodziło wielu wybitnych uczonych i twórców.
Wśród laureatów Nagrody Nobla urodzonych na Śląsku znajdują się m.in. Paul Ehrlich, laureat nagrody w dziedzinie fizjologii lub medycyny z 1908 roku, Gerhart Hauptmann, laureat literackiego Nobla z 1912 roku, Fritz Haber, laureat Nobla w dziedzinie chemii z 1918 roku, Friedrich Bergius, Otto Stern, Kurt Alder, Max Born, Maria Goeppert-Mayer, Konrad Bloch, Hans Georg Dehmelt oraz Reinhard Selten.
Na domu rodzinnym noblistki Marii Göpert-Meyer w Katowicach wisi tablica pamiątkowa.
Foto: Wikipedia
Łącznie, przy przyjęciu kryterium historycznego miejsca urodzenia, można wskazać 11 laureatów Nagrody Nobla urodzonych na Śląsku. Nie oznacza to jednak, że wszyscy powinni być zaliczani do niemieckich laureatów według obywatelstwa – to odrębne kryterium.
Wrocław był szczególnym ośrodkiem. Urodzili się tam m.in. Fritz Haber, Friedrich Bergius, Max Born i Reinhard Selten.
Kurt Adler Nobla dostał za dokonania w dziedzinie chemii.
Foto: Wikipedia
Trzej nobliści z Prus Wschodnich
Dla nas najciekawsza jest historia Prus Wschodnich. Z tego regionu pochodziło trzech laureatów Nagrody Nobla spośród wymienionych w tym zestawieniu.
Otto Wallach – Królewiec
Otto Wallach urodził się w 1847 roku w Królewcu. W 1910 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za pionierskie prace nad związkami alicyklicznymi.
Wilhelm Wien – Gaffken
Wilhelm Wien, fizyk urodzony w 1864 roku w Gaffken koło Fischhausen, otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 1911 roku za badania nad prawami promieniowania cieplnego.
Fritz Albert Lipmann – Królewiec
Fritz Albert Lipmann urodził się w 1899 roku w Królewcu. W 1953 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za odkrycie koenzymu A i jego znaczenia dla metabolizmu.
Emil von Behring, choć również urodził się na terenie dzisiejszej Polski, nie powinien być zaliczany do tej grupy. Jego rodzinna miejscowość, Hansdorf, należała do Prus Zachodnich.
A Pomorze?
W przypadku Pomorza konieczne jest zachowanie ostrożności. Historyczne pojęcie Pomorza nie pokrywało się z granicami prowincji państwa pruskiego. Inaczej należy traktować Pomorze Zachodnie, Pomorze Gdańskie i dawną pruską prowincję Pomorze.
Szczególnym przypadkiem jest Günter Grass, laureat literackiej Nagrody Nobla z 1999 roku, urodzony w Gdańsku, który wówczas był Wolnym Miastem Gdańskiem. Nie należy jednak automatycznie zaliczać wszystkich noblistów urodzonych nad Bałtykiem do laureatów pochodzących z niemieckiego Pomorza.
Dlatego przy ścisłym kryterium dawnej pruskiej prowincji Pomorze liczba laureatów pochodzących z tego obszaru może być inna niż w zestawieniach uwzględniających szersze historyczne i kulturowe związki z regionem.
Który kraj ma najwięcej noblistów?
Porównywanie liczby noblistów według państw wymaga przyjęcia jasnego kryterium. Można uwzględniać kraj urodzenia, obywatelstwo laureata w chwili otrzymania nagrody albo jego związek z danym państwem. W zależności od przyjętej metodologii statystyki mogą się różnić.
Przykładowo Günter Grass urodził się w Wolnym Mieście Gdańsku, a Ferenc Krausz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki z 2023 roku, na Węgrzech. Stefan Hell urodził się w Rumunii, podobnie jak Herta Müller, laureatka literackiej Nagrody Nobla z 2009 roku. Osoby te są uwzględniane w niektórych zestawieniach niemieckich laureatów ze względu na obywatelstwo, działalność lub związek z Niemcami.
Niemiecki bilans
Podane w pierwotnej wersji zestawienia liczby – 34 laureatów w dziedzinie fizyki, 32 w chemii, 24 w fizjologii lub medycynie, dziewięciu w literaturze, sześciu laureatów Pokojowej Nagrody Nobla i jednego w dziedzinie nauk ekonomicznych, łącznie 106 osób – wymagają potwierdzenia w źródle oraz wyjaśnienia kryterium zaliczania laureatów do Niemiec. Nie rekomenduję publikowania tej tabeli bez takiej weryfikacji.
Niemiecki bilans
Do 2025 roku historyczna lista niemieckich noblistów przedstawia się następująco:
| Dziedzina | Liczba niemieckich laureatów |
| Fizyka | 34 |
| Chemia | 32 |
| Fizjologia lub medycyna | 24 |
| Literatura | 9 |
| Pokojowa Nagroda Nobla | 6 |
| Ekonomia | 1 |
| Razem | 106 |
