Śląski Wawel

Brzeg był stolicą księstwa o tej samej nazwie przez ponad 300 lat. Świadectwem tej epoki jest tutejszy Zamek Piastowski, jedna z najważniejszych budowli renesansowych na Śląsku. Poważnie zniszczony w XVIII wieku, został pieczołowicie odbudowany po II wojnie światowej i przywrócony do dawnej świetności.

Od zamku do pałacu

Pierwsza wzmianka o zamku w Brzegu pochodzi z 1235 roku, ale dopiero w 1311 roku zyskał na znaczeniu. W tym czasie Brzeg stał się rezydencją książąt brzeskich, później legnicko-brzeskich i legnicko-brzesko-wołowskich. Bolko I Świdnicki (ok. 1253–1301) postanowił za swoich rządów przekształcić zamek w rezydencję.

Drzewo genealogiczne księcia Jerzego.
Foto: Martin Wycisk

Stan ten utrzymał się do XVI wieku, kiedy książęta Fryderyk II i Jerzy II zdecydowali się na przebudowę w stylu renesansowym. Prace zlecono włoskim mistrzom budowlanym Jakubowi Parrowi i jego synowi Franciszkowi Parrowi, a także Bernardowi Niuronowi. Prace trwały w latach 1532–1595.

Perła renesansu

Jednym z najważniejszych elementów odbudowanego Zamku Piastowskiego jest bogato zdobiony budynek bramny z żółtego piaskowca. Trzykondygnacyjny portal uważany jest za jeden z najpiękniejszych renesansowych portali na Śląsku. Nad głównym wejściem wyrzeźbiono w kamieniu księcia Jerzego II i jego żonę Barbarę Brandenburską – manifest książęcej reprezentacji i sojuszów dynastycznych.

Pośród figuralnych i roślinnych ornamentów oraz arabesek herby sojusznicze piastowskich książąt legnicko-brzeskich i elektorów brandenburskich są wyraźnie eksponowane, podkreślając roszczenia władców do rangi i wpływów.

Po II wojnie światowej Brzeg stał się częścią Polski. Stan ruiny zmienił się dopiero po utworzeniu w 1952 roku Muzeum Piastów Śląskich. W latach 60. XX wieku podjęto decyzję o odbudowie kompleksu zgodnie z historycznymi planami.

Za bramą otwiera się trapezoidalny dziedziniec arkadowy, stanowiący serce kompleksu. Trzykondygnacyjne, szeroko rozpięte arkady otaczają dziedziniec, nadając mu niemal włoski charakter. Na parterze łuki spoczywają na solidnych jońskich kolumnach, które ciągną się aż do wyższych kondygnacji jako żłobkowane pilastry.

Ponad nimi wznoszą się kolumny korynckie, których łuki zdobią medaliony portretowe, a niska kolumnada na trzecim piętrze wieńczy dziedziniec. Arkadowy dziedziniec przypomina dziedziniec Zamku Królewskiego w Krakowie, który mógł być dlań inspiracją. Nic więc dziwnego, że Zamek Piastowski nazywany jest również „śląskim Wawelem”.

Zniszczenia i upadek

W 1675 roku zmarł Jerzy Wilhelm, ostatni przedstawiciel śląskiej dynastii Piastów. Wraz z wygaśnięciem dynastii księstwo przejęli Habsburgowie, co oznaczało znaczny spadek znaczenia zamku.

Brama zamkowa z księciem Jerzym i jego żoną.
Foto: Martin Wycisk

Funkcje zamku uległy zmianie – mieściła się tu m.in. administracja cesarska dóbr piastowskich. Wojna siedmioletnia przyczyniła się do dalszego upadku zamku. Pożar spowodowany ostrzałem artyleryjskim pruskim zniszczył dwie trzecie rezydencji w 1741 roku.

Pozostałe budynki odnowiono i do 1922 roku służyły jako skład wojskowy. Po kolejnym pożarze w 1801 roku najcenniejsze zabytki przewieziono do Berlina. W 1922 roku miasto przejęło zamek i utworzyło w nim muzeum. Zamek nigdy jednak nie został odbudowany, mimo świadomości jego wartości historycznej w XX wieku.

Odbudowa i współczesność

Po II wojnie światowej Brzeg stał się częścią Polski. Stan ruiny zmienił się dopiero po utworzeniu w 1952 roku Muzeum Piastów Śląskich. W latach 60. XX wieku podjęto decyzję o odbudowie kompleksu zgodnie z historycznymi planami. W latach 1966–1987 pieczołowicie zrekonstruowano arkady, fasady i wnętrza.

Celem było nie tylko zachowanie zabytku, lecz także stworzenie miejsca identyfikacji dla nowej ludności. Piastowie śląscy, uważani za polską dynastię, doskonale nadawali się do tego celu.

Zamek Piastowski w Brzegu: Wystawa poświęcona wypędzeniu z dawnych Kresów Wschodnich.
Martin Wycisk

Dziś w zamku mieści się Muzeum Piastów Śląskich. Wystawy w skrzydłach zamku opowiadają historię dynastii, chrystianizacji i urbanizacji Śląska, życia dworskiego oraz politycznych przewrotów epoki nowożytnej. Wśród skarbów znajdują się gotyckie dzieła sztuki, kolekcje numizmatyczne oraz wspaniałe sarkofagi książąt piastowskich.

Osobna wystawa porusza również temat wypędzenia ludności z dawnych Kresów Wschodnich Polski (obecnie m.in. zachodnia Ukraina) na Śląsk. Renesansowa rezydencja służy także jako plan filmowy – np. w 2025 roku kręcono tu sceny do historycznego serialu komediowego „1670”.

Dziś Zamek Piastowski jest zabytkiem o znaczeniu ponadregionalnym i świadectwem zakorzenienia Śląska w kulturze europejskiej, a jednocześnie zachęca do refleksji nad tożsamością regionalną mieszkańców i docenieniem dziedzictwa kulturowego regionu.

Martin Wycisk