W Katowicach stała niegdyś jedna z najwspanialszych i największych synagog w Niemczech. Historia tej niezwykłej świątyni symbolizuje dawne wieloreligijne współistnienie, znaczenie gminy żydowskiej i jej tragiczny los.
Dynamicznie rozwijająca się społeczność
Korzenie gminy żydowskiej w Katowicach sięgają początku XIX wieku. Pierwsze nabożeństwa żydowskie odbyły się w 1850 roku na terenie obecnej dzielnicy Bogucice, ale dopiero budowa własnej synagogi w latach 1861/62 umożliwiła utworzenie niezależnej gminy w 1865 roku. W drugiej połowie XIX wieku gospodarka i populacja Katowic dynamicznie się rozwijały. Dotyczyło to również żydowskich mieszkańców miasta, którzy przyczyniali się do jego rozkwitu pełniąc różne funkcje, między innymi zasiadając w radzie miejskiej. Społeczność była wielorodna. Niektórzy jej członkowie uważali się za Żydów niemieckich i często byli liberalni, podczas gdy inni byli bardziej wschodnioeuropejscy i konserwatywni. Co więcej, Katowice zajmują ważne miejsce w historii Żydów, ponieważ to właśnie tu odbyła się Konferencja Katowicka. Był to pierwszy kongres ruchu syjonistycznego, który postulował utworzenie Państwa Izrael.
Ambitna nowa budowla
Wraz ze wzrostem liczby wiernych, stara synagoga, pomimo rozbudowy, nie oferowała już wystarczającej przestrzeni. Gmina żydowska nabyła zatem działkę przy obecnej ulicy Mickiewicza, co dało możliwość wzniesienia budynku, który kształtowałby panoramę miasta. Projekt nowego budynku opracowali architekci Max i Hugo Grünfeld, synowie Ignatza Grünfelda, budowniczego pierwszej synagogi w Katowicach.
Bracia Grünfeld zaproponowali eklektyczny budynek, łączący elementy neogotyku, neorenesansu i stylu neomauretańskiego. W ten sposób wpisali się w architektoniczne trendy reformowanego ruchu synagogalnego w krajach niemieckojęzycznych tamtego okresu. Elewacja świątyni miała być ozdobiona czerwoną cegłą i piaskowcem. Od samego początku synagoga była pomyślana jako monumentalna budowla, która miała dorównywać najwspanialszym synagogom Berlina czy Bochum, zarówno pod względem gabarytów, jak i detali.
Po położeniu kamienia węgielnego w 1896 roku budowa trwała cztery lata, aż do uroczystego otwarcia Synagogi Wielkiej 12 października 1900 roku, w obecności wiernych i przedstawicieli władz miejskich. Synagoga Wielka zachwycała ogromną kopułą, która wieńczyła główną salę modlitewną z 1200 miejscami siedzącymi. Mężczyźni siedzieli na parterze, a kobiety na galeriach. Wnętrze zdobiły ozdobne dekoracje, witraże i misternie wykonana Aron ha-kodesz, w której przechowywano zwoje Tory.
Kamień pamiątkowy w miejscu dawnej Wielkiej Synagogi w Katowicach.
Foto: Martin Wycisk
Od samego początku nowa synagoga była czymś więcej niż tylko domem modlitwy. Kompleks obejmował ważne budynki pomocnicze, takie jak mykwa (łaźnia rytualna), piekarnia macy i rzeźnia rytualna. W ten sposób, w sercu rozwijającego się miasta przemysłowego, powstało zwarte centrum religijne i społeczne katowickiej gminy żydowskiej, kształtujące krajobraz miasta na równi z chrześcijańskimi kościołami i budynkami użyteczności publicznej.
Zniszczenie we wrześniu 1939 roku
Podczas Plebiscytu katowiccy Żydzi w dużej mierze opowiadali się za pozostaniem w Niemczech. W związku z tym wielu z nich wyemigrowało po 1922 roku, m.in. do Wrocławia i Berlina. W tym samym czasie w Katowicach osiedlali się Żydzi z centralnej Polski. Chociaż antysemityzm był również problemem w Polsce, wielu katowickich Żydów powróciło z Niemiec od 1933 roku. Przejęcie władzy przez nazistów w Niemczech zapoczątkowało okres nasilających się represji wobec ludności żydowskiej, których kulminacją była Noc Kryształowa w 1938 roku.
Niemiecki atak na Polskę 1 września 1939 roku oznaczał także ekspansję przemocy antysemickiej na wschodnią część Górnego Śląska. 3 września 1939 roku Wehrmacht zajął Katowice, a pięć dni później niemieccy żołnierze podpalili synagogę. Płomienie szybko ogarnęły dach i kopułę, a straży pożarnej zabroniono gaszenia budynku – mogli jedynie chronić sąsiednie domy. Około 3:30 nad ranem w nocy z 9 na 10 września kopuła zawaliła się. W kolejnych tygodniach władze niemieckie nakazały gminie żydowskiej rozebranie ruin na własny koszt. Na początku 1940 roku katowiccy Żydzi zostali deportowani do gett w Sosnowcu i Będzinie lub do obozów pracy przymusowej. Wielu z nich zostało zamordowanych w Auschwitz.
Większość katowickich Żydów nie przeżyła Holokaustu lub nie powróciła do ojczyzny po wojnie. Po wojnie do Katowic przeniosło się jedynie kilku polskich Żydów, więc niewielka gmina mogła zostać odbudowana dopiero w 1993 roku. Na miejscu Synagogi Wielkiej, która istniała do 1939 roku, od 1988 roku stoi kamień pamiątkowy, który upamiętnia katowickich Żydów. Sam plac oficjalnie nosi nazwę Placu Synagogalnego od 1990 roku.
Martin Wycisk
