Cmentarz Mater Dolorosa w Bytomiu to jedna z najwspanialszych nekropolii na Górnym Śląsku. Wzdłuż ul. Piekarskiej mauzolea i wspaniałe nagrobki świadczą o dawnej prosperity miasta i jego złożonej historii w XX wieku.
Początki
Dynamiczny rozwój Bytomia w okresie industrializacji w XIX wieku był zbyt dużym wyzwaniem dla istniejącego cmentarza miejskiego, który znajdował się w miejscu dzisiejszego kościoła Świętej Trójcy. Już w 1866 roku rozpoczęto wykup gruntów wzdłuż ul. Piekarskiej, a dwa lata później pochowano tam pierwszą osobę. Dopiero 14 lat później wzniesiono neogotycką kaplicę cmentarną, zaprojektowaną przez wiedeńskiego architekta Hugo Heera. Budowę sfinansowano ze środków zapisanych w testamencie mieszkanki Rozbarku, Julianny Garus (12 000 marek).
Spacer przez historię Górnego Śląska
Ci, którzy poświęcą czas na odwiedzenie Mater Dolorosa, odkryją cenną kolekcję kaplic grobowych, rzeźb i obelisków z końca XIX i początku XX wieku. To, co czyni ją szczególnie wyjątkową, to duża liczba grobów z niemieckimi inskrypcjami, które przetrwały do dziś. Inskrypcje te nie tylko rejestrują daty urodzenia i śmierci, lecz – jak się wydaje – w przeszłości dość powszechnie informowały także potomnych o wykonywanym zawodzie. I tak, obok radnych miejskich, można tu spotkać konduktorów kolejowych, mistrzów krawieckich, właścicieli domów, gimnazjalistów i emerytów.
Grab Hakuba
Foto: Martin Wycisk
Największe wrażenie na cmentarzu robią groby dawnej elity Bytomia. Wśród nich znajduje się mauzoleum bytomskiego „króla piwa”, Ignatza Hakuby. Pochodzący z Bytomia przedsiębiorca był najbogatszym mieszkańcem miasta, zasłynął także jako filantrop i radny miejski. Równie imponujące są groby rodzin Schastoków i Goetzlerów.
Lemberger Gedenkkreuz und Friedhofskapelle
Foto: Martin Wycisk
Przyjezdnych z Niemiec mogą zaskoczyć groby z polskimi inskrypcjami sprzed 1945 roku. Spoczęli tu również Górnoślązacy, którzy walczyli o zachowanie języka polskiego na Górnym Śląsku. Wśród nich jest pastor i poeta Norbert Bończyk, urodzony na terenie obecnej dzielnicy Miechowice, oraz Józef Szafranek, pastor i poseł do pruskiego Zgromadzenia Narodowego oraz Izby Deputowanych w latach 1848–1851, który aktywnie działał również w duszpasterstwie robotników i w walce z alkoholizmem.
Ci, którzy poświęcą czas na odwiedzenie Mater Dolorosa, odkryją cenną kolekcję kaplic grobowych, rzeźb i obelisków z końca XIX i początku XX wieku.
Koniec II wojny światowej odcisnął swoje piętno na górnośląskich cmentarzach. Od 1945 roku nowi mieszkańcy miasta również znajdowali tu swoje ostatnie miejsce spoczynku. Uderzającą cechą polskich grobów jest znacznie rzadsze występowanie tytułów zawodowych, wśród których dominują lekarze, inżynierowie górnictwa oraz wojskowi. Zamiast tego przy niektórych datach urodzenia pojawia się dodatek „we Lwowie”. Czy zmarli wyrażali w ten sposób żal po utraconej ojczyźnie?
Familiengrab Brüning
Foto: Martin Wycisk
Do najważniejszych postaci powojennych pochowanych na tym cmentarzu należą dwaj reprezentanci Polski i legendy klubu piłkarskiego Polonia Bytom: bramkarz Edward Szymkowiak z Dąbrówki Małej (obecnie dzielnicy Katowic) oraz napastnik Kazimierz Trampisz, urodzony w Stanisławowie (obecnie Iwano-Frankiwsk na Ukrainie). Wśród sportowych postaci związanych z cmentarzem znajduje się również lwowianin Emil Nikodemowicz, który poprowadził drużynę hokeja na lodzie Polonii Bytom do czterech tytułów mistrza Polski.
Droga do ochrony zabytków
To, że dziś możemy spacerować po cmentarzu, wcale nie jest czymś oczywistym. W przeciwieństwie do wielu innych miejsc w Bytomiu zagrożeniem nie było osiadanie gruntu pogórniczego, lecz lokalne władze, które w 1973 roku zainicjowały zamknięcie trzech cmentarzy katolickich w pobliżu ul. Piekarskiej. Tylko dzięki sprzeciwowi proboszcza kościoła Świętej Trójcy Mater Dolorosa uniknęła zamknięcia jako jedyna z trzech nekropolii.
Nie zapobiegło to jednak usunięciu pojedynczych grobów, w tym grobu szanowanego burmistrza Georga Brüninga, pod oficjalnym pretekstem niezapłaconych opłat cmentarnych.
Grab Pfarrer Szafranek
Foto: Martin Wycisk
Cmentarz Mater Dolorosa jest chronionym zabytkiem od 1987 roku. Kaplica cmentarna została odnowiona w 1999 i 2008 roku. Od 2000 roku, w Dzień Wszystkich Świętych, corocznie zbierane są datki na rzecz ochrony historycznych miejsc pochówku. Rosnąca świadomość społeczna wartości nekropolii znalazła odzwierciedlenie w wyborze jej w 2009 roku jako jednego z siedmiu cudów architektury województwa śląskiego w dwumiesięcznym głosowaniu internetowym.
Tradycją Bytomia stało się również składanie przez prezydenta miasta i innych przedstawicieli władz wieńców na grobach byłych burmistrzów w przeddzień Wszystkich Świętych. Wśród nich są Alfred Stephan i Georg Brüning. Brüning został upamiętniony przy grobie swojej rodziny, gdzie w 2005 roku miasto Bytom umieściło dwujęzyczną tablicę pamiątkową, aby uhonorować jego zasługi.
