Historia i tajemnice małej wielkopolskiej miejscowości

Kreatywność naszych przodków w nadawaniu nazw miasto i wsiom nie znała granic. Pomyślałam o tym ostatnio, kiedy wysyłałam paczkę z Vinted na adres pani, mieszkającej w miejscowości o wspaniałej nazwie „Ryczywół”. Wieś leży w województwie wielkopolskim, powiecie obornickim – stąd od razu wiadomo, że miała i niemiecką przeszłość. Szukając ryczącego woła w niemieckim nazewnictwie niegdysiejszego miasta trafiłam jednak tylko na eleganckie „Ritschenwalde”. Szkoda, ale lektura historii miejscowości i tak okazała się warta mojego czasu.

Herb gminy Ryczywół.
Foto: Wikipedia

Początki i ryczący wół

Ryczywół powstał na początku XV wieku jako miasto prywatne na gruntach dawnej wsi Krężoły i początkowo nosił nazwę Nowy Ostrów. Nie znamy dokładnej daty pierwotnej lokacji, ale 9 sierpnia 1426 roku król Władysław II Jagiełło odnowił przywilej lokacyjny dla Nowego Ostrowa. Trzy lata później, w 1429 roku, miejscowość w źródłach historycznych po raz pierwszy występuje jako Ryczywół, a z czasem nazwa Nowy Ostrów całkowicie została wyparta przez Ryczywół. Sama nazwa oraz herb miasta – czarna głowa wołu – najprawdopodobniej nawiązywały do odbywających się tu targów bydła i licznych stad pasących się na okolicznych zielonych równinach.

Widok na jedną z ulic miejscowości.
Foto: Wikipedia

Od początku Ryczywół jest małym miasteczkiem. W czasie wojny trzynastoletniej miasto wystawiło w 1458 roku dwóch pieszych żołnierzy, którzy mieli wyruszyć na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w Malborku. W średniowieczu wielkość miasta mierzyła się liczbą żołnierzy: dla porównania, Rogoźno wysyłało wtedy 15, a inne miasta regionu po 6–10 żołnierzy, co pokazuje, że Ryczywół należał do małych miast Wielkopolski.

Zmienne losy i niemiecka historia

Pierwszymi właścicielami miasta były rodziny Objezierskich i Kiszewskich. Kolejni możnowładcy – Czarnkowscy i Grudzińscy – otoczyli miasto opieką, nadając mu przywileje jarmarkowe i umożliwiając prowadzenie księgi wójtowskiej. Po wojnach szwedzkich, które w połowie XVII wieku zniszczyły Ryczywół, Piotr Chełkowski sprowadził nowych osadników, przede wszystkim uchodźców z Niemiec, którzy założyli tzw. Nowe Miasto. Od tego momentu zaczyna się niemiecka historia Ryczywołu – w XVIII i XIX wieku licznie osiedlali się tu niemieccy koloniści, a miejscowość w pruskich dokumentach występuje jako Lopischewo zu Ritschenwalde.

Dziś Ryczywół to spokojna wieś, która choć straciła status miasta, nadal fascynuje nazwą, legendami i fragmentami dawnej świetności.

Od 1793 roku Ryczywół znalazł się w zaborze pruskim, od 1807 roku w Księstwie Warszawskim, a od 1815 roku ponownie w Prusach. Po I wojnie światowej, 6 stycznia 1919 Ryczywół wraca w granice Polski.

Upadek miasta i współczesność

W XIX wieku miasto pozostawało niewielkim ośrodkiem, z populacją powoli rosnącą: 600 mieszkańców w 1808 r., 1100 w 1860 r., 1250 w 1912 r. Drobne rzemiosło pracowało głównie na potrzeby miejscowości i okolicznych wsi. Dopiero po 1896 roku, wraz z połączeniem kolejowym z Rogoźnem i Krzyżem, nastąpiło niewielkie ożywienie gospodarcze, jednak nie na długo. Pogłębiająca się recesja doprowadziła ostatecznie do utracenia praw miejskich w 1934 roku.