Zmarła Rita Süssmuth – jedna z najważniejszych postaci polsko-niemieckiego dialogu ostatnich dekad, była przewodnicząca Bundestagu i pierwsza minister do spraw kobiet w RFN. Miała 88 lat. Przewodnicząca Bundestagu Julia Klöckner, informując o jej śmierci, nazwała ją „jedną z najważniejszych polityczek Republiki Federalnej Niemiec”.
Dla relacji między Polską a Niemcami Rita Süssmuth miała znaczenie szczególne. Była określana jako „architektka dialogu niemiecko-polskiego” oraz jedna z najwyrazistszych przedstawicielek tzw. pokolenia pojednania – polityków, którzy po II wojnie światowej świadomie budowali nowe relacje między narodami obciążonymi tragiczną historią.
Prof. Dr. Rita Süssmuth. Foto: wikipedia
Urodziła się 17 lutego 1937 roku w Wuppertalu. Z wykształcenia była pedagogiem i socjologiem, przez wiele lat pracowała jako profesor uniwersytecki w Bochum i Dortmundzie. Do CDU wstąpiła w 1981 roku, a już cztery lata później została powołana przez kanclerza Helmuta Kohla na stanowisko minister ds. młodzieży, rodziny i zdrowia. W 1986 roku jej resort rozszerzono o sprawy kobiet – została pierwszą minister do spraw kobiet w historii RFN.
W latach 1988–1998 pełniła funkcję przewodniczącej Bundestagu. To właśnie ten okres okazał się kluczowy również dla jej roli w stosunkach z Polską.
Architektka dialogu polsko-niemieckiego
Rita Süssmuth odegrała istotną rolę w przełomowych momentach relacji polsko-niemieckich po 1989 roku. W czerwcu 1990 roku przyczyniła się do przyjęcia wspólnej deklaracji Bundestagu i Izby Ludowej NRD o uznaniu granicy z Polską. Dokument ten miał ogromne znaczenie symboliczne i polityczne w momencie niemieckiego zjednoczenia.
W marcu 1991 roku złożyła oficjalną wizytę w Polsce. Jej celem było studzenie emocji wokół kwestii tzw. „szczególnych praw” Niemców w Polsce i zapobieganie nieporozumieniom, które mogłyby zagrozić świeżo budowanemu zaufaniu między obu krajami.
W 1995 roku sprzeciwiła się marginalizacji Polski podczas obchodów 50. rocznicy zakończenia II wojny światowej. Gdy prezydent RP nie został zaproszony na oficjalne uroczystości, zaprosiła ówczesnego ministra spraw zagranicznych Władysława Bartoszewskiego do wygłoszenia przemówienia na specjalnie zwołanym posiedzeniu Bundestagu i Bundesratu. Był to gest o ogromnym znaczeniu politycznym i symbolicznym.
W polityce wewnętrznej RFN zasłynęła jako postać wyprzedzająca swoje czasy. Walczyła o prawa kobiet, przeciwdziałała wykluczeniu chorych na AIDS i opowiadała się za uznaniem Niemiec za kraj imigracyjny. Często wchodziła w spory z własną partią. Media nazywały ją „Lovely Rita” – symbolem nowoczesnego oblicza chadecji.
W 1998 roku, gdy relacje polsko-niemieckie uległy gwałtownemu ochłodzeniu po sporze wokół uchwały Bundestagu „Wypędzeni, przesiedleńcy i mniejszości niemieckie jako pomost między Niemcami a ich wschodnimi sąsiadami”, ponownie przyjechała do Polski, by – jak mówiono – „gasić pożary” w stosunkach bilateralnych. Inicjowała projekty dwustronne, zabiegała o dialog i łagodzenie napięć, które groziły poważnym kryzysem politycznym.
Nagroda od mniejszości
Już w 2003 roku Rita Süssmuth została odznaczona Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej za zasługi dla pojednania i porozumienia między Polakami a Niemcami. Premier Jerzy Buzek podkreślał wówczas jej rolę w „kluczowych wydarzeniach” relacji między oboma państwami.
Była inicjatorką spotkań polskich i niemieckich historyków poświęconych problematyce wysiedleń i pamięci historycznej, organizowanych m.in. w Darmstadt i Frankfurcie nad Odrą. W swoich wystąpieniach mówiła o satysfakcji z „powrotu Polski do europejskiej rodziny”.
Pełniła funkcję wieloletniej prezes Niemieckiego Instytutu Spraw Polskich, była członkinią zarządu Fundacji Genshagen oraz przewodniczącą Kuratorium Federalnego Towarzystw Polsko-Niemieckich. Aktywnie wspierała ideę powstania w Berlinie pomnika polskich ofiar II wojny światowej jako wyrazu niemieckiej odpowiedzialności historycznej.
W 2019 roku Rita Süssmuth została uhonorowana nagrodą „Złote Mosty Dialogu”, przyznawaną przez Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Samorząd Województwa Opolskiego.
Za swoje zasługi otrzymała m.in. nagrodę Europejskiego Uniwersytetu Viadrina (2008) dla osób szczególnie zasłużonych dla zbliżenia Polaków i Niemców oraz nagrodę Polonicus (2018) za wkład w dialog polsko-niemiecki w kontekście integracji europejskiej. W 2019 roku została uhonorowana nagrodą „Złote Mosty Dialogu”, przyznawaną przez Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Samorząd Województwa Opolskiego. W lutym 2025 roku otrzymała Specjalną Polsko-Niemiecką Nagrodę za całokształt działalności na rzecz pojednania.
Polityczka odwagi
W polityce wewnętrznej RFN zasłynęła jako postać wyprzedzająca swoje czasy. Walczyła o prawa kobiet, przeciwdziałała wykluczeniu chorych na AIDS i opowiadała się za uznaniem Niemiec za kraj imigracyjny. Często wchodziła w spory z własną partią. Media nazywały ją „Lovely Rita” – symbolem nowoczesnego oblicza chadecji.
Powtarzała: „Trzeba wstać o jeden raz więcej, niż się upadnie”. Do końca życia zabiegała o większą reprezentację kobiet w polityce.
Dla stosunków polsko-niemieckich Rita Süssmuth pozostaje jedną z najważniejszych postaci ostatniego ćwierćwiecza – polityczką, która w momentach kryzysowych wybierała dialog zamiast konfrontacji i konsekwentnie budowała mosty między Polakami a Niemcami.
Anna Durecka
