– nowe, pionierskie opracowanie o dziedzictwie kulturowym regionu
Ukazała się obszerna monografia „Cmentarze żydowskie na Górnym Śląsku. Socjologiczno-historyczne refleksje nad dziedzictwem kulturowym niemieckich Żydów”, będąca pierwszym tak kompleksowym opracowaniem poświęconym jednemu z najważniejszych, a zarazem wciąż niedostatecznie poznanych elementów pejzażu kulturowego Śląska – cmentarzom żydowskim.
Licząca ponad 470 stron publikacja jest efektem kilkuletnich badań interdyscyplinarnych, łączących perspektywę socjologiczną i historyczną. To rezultat pracy trojga autorów związanych z Uniwersytetem Wrocławskim oraz badaniami regionalnymi.
Dwa spojrzenia na jedno dziedzictwo
Część socjologiczną – opartą na licznych wywiadach, analizach społecznych i refleksjach nad pamięcią – opracowali dr hab. Marcin Dębicki oraz dr Irena Kurasz. Autorzy przyglądają się temu, w jaki sposób współcześni mieszkańcy regionu postrzegają i interpretują materialne ślady obecności Żydów na Górnym Śląsku.
Żródło: Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej
Z kolei część historyczną – imponującą, bo obejmującą niemal 220 stron i zawierającą szczegółowe opisy 58 cmentarzy żydowskich od średniowiecza po czasy współczesne – przygotował dr Sławomir Pastuszka. To pierwsze tak systematyczne ujęcie wszystkich nekropolii żydowskich w regionie, zarówno tych w dużych ośrodkach, jak Katowice, Gliwice czy Opole, jak i w mniejszych miejscowościach.
Publikacja ważna i potrzebna
Książka stanowi nie tylko kompendium wiedzy, ale również refleksję nad pamięcią zbiorową i stosunkiem społeczności lokalnych do dziedzictwa kulturowego, które przez lata bywało zapomniane, zaniedbywane, a czasem także kontrowersyjne.
W recenzji dr Katharina Friedla podkreśliła wagę zastosowanej koncepcji badawczej:
„Na wielkie uznanie zasługuje koncepcja metodologiczna tego projektu: połączenie zarysu historycznego z historią społeczną, studium socjologicznym i analizą pamięci. (…) Autorzy przedstawiają nie tylko losy znanych cmentarzy w Katowicach, Gliwicach, Białej czy Opolu, ale także tych z mniejszych miejscowości. Wybór Górnego Śląska jako pola badawczego jest nadzwyczaj trafny i bardzo potrzebny”.
Żródło: Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej
Premiera w Białej już za nami
Promocja książki odbyła się 16 października 2025 r. w Gminnym Ośrodku Kultury w Białej – miejscu szczególnym, bo to właśnie tam znajduje się najstarszy zachowany cmentarz żydowski na Górnym Śląsku. Wydarzenie zgromadziło licznych gości zainteresowanych historią regionu, a uczestnicy mieli okazję wysłuchać wystąpień autorów, porozmawiać o kulisach badań oraz zdobyć egzemplarze książki z dedykacją.
Spis opisanych cmentarzy
W książce znalazły się opisy wszystkich znanych cmentarzy żydowskich na Górnym Śląsku. To aż 58 nekropolii, m.in. w: Białej, Bieruniu, Byczynie, Bytomiu (stary i nowy), Chorzowie, Cieszowej, Dębowej, Dobrodzieniu, Gliwicach (stary i nowy), Głogówku, Głubczycach (stary i nowy), Głuchołazach, Gogolinie, Gorzowie Śląskim, Grodkowie, Hulczynie, Katowicach, Kietrzu, Kluczborku, Krapkowicach, Kraskowie, Leśnicy, Lublińcu, Miasteczku Śląskim, Mikołowie (stary i nowy), Mysłowicach (stary i nowy), Niemodlinie, Nysie (średniowieczny i nowy), Oleśnie, Opolu (stary i nowy), Otmuchowie, Paczkowie, Pokoju, Prudniku (stary i nowy), Pszczynie, Pyskowicach, Raciborzu, Rybniku (stary i nowy), Skorogoszczy, Sośnicowicach, Strzelcach Opolskich, Tarnowskich Górach, Toszku, Ujeździe, Wielowsi, Wodzisławiu Śląskim, Wołczynie, Zabrzu i Żorach.
Owoc większego projektu badawczego
Monografia ukazała się nakładem Centrum Badań Mniejszości Niemieckiej i jest efektem jednego z sześciu studiów badawczych zainicjowanych przez tę instytucję w 2020 roku.
Publikacja ma szansę stać się punktem odniesienia dla badaczy historii, socjologii i kulturoznawstwa, a także ważnym głosem w dyskusji o ochronie i interpretacji dziedzictwa kulturowego regionu.
Uwaga!
13 listopada (czwartek) o godz. 18:15 w Katedrze Judaistyki Uniwersytetu Wrocławskiego (ul. Św. Jadwigi 3/4) odbędzie się spotkanie wokół książki „Cmentarze żydowskie na Górnym Śląsku. Socjologiczno-historyczne refleksje nad dziedzictwem kulturowym niemieckich Żydów”.
W spotkaniu udział wezmą autor książki, Sławomir Pastuszka, oraz Irena Kurasz, a rozmowę poprowadzi Katarzyna Taczyńska. Podczas wydarzenia będzie możliwość zdobycia własnego egzemplarza książki.
Wstęp wolny.
