20 lat ustawy, czas na zmiany

W ramach tegorocznego Kongresu o Mniejszościach odbyło się Forum Pełnomocników Wojewodów ds. Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Głównym tematem spotkania była planowana nowelizacja ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym – aktu prawnego, który w tym roku obchodzi 20-lecie obowiązywania, ale – jak przyznali uczestnicy forum – pilnie wymaga zmian.

Nowelizacja – pierwszy krok wykonany

Forum otworzyła Katarzyna Kownacka, moderatorka spotkania, która od lutego kieruje Departamentem Wyznań Religijnych oraz Mniejszości Narodowych i Etnicznych w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Podkreśliła, że proces przygotowania zmian legislacyjnych został już formalnie zainicjowany:

– „W ostatnich miesiącach organizacyjnie zaczęliśmy pracować nad nowelizacją ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych. W tym celu został powołany zespół. Ten zespół w czerwcu zyskał twarze i nazwiska. To jest dziesięć osób, pięciu przedstawicieli wskazanych przez stronę mniejszościową i pięciu z ramienia czterech ministerstw: Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwa Finansów, Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Kultury.”

Mariola Abkowicz: „Rola pełnomocnika nie jest określona prawem, a to jest problematyczne, ponieważ jego zadania nie wynikają bezpośrednio z zapisów ustawowych.”

Jak zaznaczyła Kownacka, departament zakreśla obecnie obszary wymagające zmian i oczekuje wskazówek od praktyków:

– „Chcielibyśmy też od Państwa usłyszeć, gdzie ta ustawa powinna zyskać nowe oblicze, co jest warte kontynuacji, a co trzeba ulepszyć.”

Rola i narzędzia pełnomocników – punkt zapalny

Dyskusję zdominował temat roli wojewódzkich pełnomocników ds. mniejszości i ich faktycznych uprawnień. Wiele głosów wskazywało, że obecne regulacje nie zapewniają im wystarczających narzędzi do pracy.

Mariola Abkowicz, pełnomocniczka ds. mniejszości w województwie dolnośląskim, zwróciła uwagę na brak jednoznacznego określenia zadań i pozycji pełnomocnika w systemie prawnym:

– „Tak naprawdę nie mamy żadnych innych narzędzi, żeby wspierać mniejszości na terenie województwa. Rola pełnomocnika nie jest określona prawem, a to jest problematyczne, ponieważ jego zadania nie wynikają bezpośrednio z zapisów ustawowych.”

Dodała również, że konieczna jest standaryzacja działań i regularne spotkania pełnomocników, by zapewnić równy poziom wsparcia w różnych województwach:

– „Aktywność pełnomocników była elementarnie różna w różnych regionach. Trzeba wypracować wspólne standardy.”

Potrzebny budżet – bez pieniędzy pełnomocnik pozostaje figurą

Jeszcze mocniej wybrzmiał głos dr. Artura Konopackiego, pełnomocnika ds. mniejszości w województwie podlaskim, który wskazał na brak finansowej niezależności:

– „Byłoby wskazane, żeby pełnomocnik miał do dyspozycji własny budżet. My nawet spotykamy się z takim problemem, na przykład organizując spotkania z mniejszościami – musimy pytać, czy można wynająć salę, czy będzie woda. To są proste rzeczy, a i tak często nie mamy na nie środków.”

Hauptthema des Forums der Bevollmächtigten der Woiwoden für Minderheiten war die Novellierung des Gesetzes über nationale und ethnische Minderheiten.
Foto: Stefani Koprek-Golomb

Konopacki zaznaczył, że brak budżetu odbiera pełnomocnikom rangę i samodzielność:

– „Gdyby pełnomocnik był wyposażony w narzędzia, przede wszystkim finansowe, wydzielone z budżetu wojewody, mógłby organizować spotkania i budować realne relacje. A te spotkania są niezwykle ważne – nigdy nie byłem traktowany przez mniejszości jak urzędnik, zawsze jak partner.”

Jak dodano w dyskusji, w różnych województwach sytuacja wygląda odmiennie. W niektórych regionach wojewodowie wydzielają budżet dla pełnomocnika. Jak podkreślił opolski pełnomocnik Norbert Rasch, dysponuje on kwotą, która w praktyce zaspokaja potrzeby wynikające z pełnionej roli.

Samorządy – brakujące ogniwo

Ważnym wątkiem okazała się także rola samorządów lokalnych. Tomasz Ocetkiewicz, pełnomocnik z Małopolski, zwrócił uwagę, że ustawa powinna nałożyć na nie obowiązek uwzględniania potrzeb mniejszości w lokalnych strategiach rozwoju:

– „Powinien być obowiązek w ustawie, że jeżeli samorząd ma mniejszość, to powinien to uwzględnić w lokalnej strategii. Członkowie mniejszości są przede wszystkim mieszkańcami gmin czy powiatów. Trzeba stworzyć język komunikacji między nimi a samorządem.”

Hauptthema des Forums der Bevollmächtigten der Woiwoden für Minderheiten war die Novellierung des Gesetzes über nationale und ethnische Minderheiten.
Foto: Stefani Koprek-Golomb

Ocetkiewicz podkreślił również problem subwencji oświatowej, która w obecnym kształcie przeznaczona jest na ogólne cele edukacyjne, przez co często nie trafia bezpośrednio do mniejszości:

– „Subwencja powinna być celowa, znaczona, przeznaczona wyłącznie na użytek mniejszości.”

20 lat ustawy – czas na drugie otwarcie

Po dwóch dekadach obowiązywania ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych widać zarówno jej znaczenie, jak i ograniczenia. Forum pokazało, że pełnomocnicy chcą większej sprawczości, lepszego umocowania prawnego i narzędzi – finansowych i organizacyjnych – aby skutecznie wspierać społeczności mniejszościowe.

Przedstawione postulaty – od budżetu pełnomocnika, przez wzmocnienie jego roli prawnej, po obowiązki samorządów i wydzielenie znaczonej subwencji oświatowej – będą kluczowymi punktami w dyskusji nad nowelizacją ustawy.