Pełne światła i z salą wioślarską

Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu było do 1945 roku jednym z dwóch tradycyjnych ewangelickich gimnazjów w mieście. Od czasu założenia szkoły łacińskiej w XIII wieku dla gimnazjum wzniesiono trzy kolejne budynki. Najnowszy z nich stoi do dziś. W pobliżu ogrodu zoologicznego i Hali Stulecia znajduje się ostatni niemy świadek instytucji o niemal 700-letniej historii.

Niedaleko wrocławskiej Hali Stulecia, przy ulicy Parkowej, stoi ciemnoczerwony ceglany budynek, którego znaczenie jest ledwie dostrzegalne dla przypadkowego przechodnia. Każdy, kto przejdzie obok ogrodzenia, może pomyśleć, że znajduje się tu szkoła – na ogrodzonym dziedzińcu jest boisko do koszykówki. Fakt, że ten budynek w kształcie litery Z, z długimi rzędami białych okien, mieścił kiedyś prestiżowe gimnazjum, jest trudny do rozpoznania dla kogoś, kto nie zna historii tego miejsca.

Niewielka tabliczka na ogrodzeniu informuje, że w 1981 roku nakręcono tu scenę do filmu „Wielki bieg”. To, że od 1946 roku w budynku mieści się II Liceum Ogólnokształcące im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, można zauważyć dopiero po bliższym przyjrzeniu się.

Przy ulicy Tylnej Kaznodziejskiej (obecnie Świętej Marii Magdaleny), na południe od kościoła św. Marii Magdaleny, w latach 1710–1930 znajdowało się Gimnazjum św. Marii Magdaleny. Widok od wschodu na ulicę Świętej Marii Magdaleny.
Foto: M. Oliveira

To była ostatnia siedziba Gimnazjum św. Marii Magdaleny – przez wieki jednej z najważniejszych wrocławskich placówek oświatowych. Choć nie było to najstarsze gimnazjum w mieście – tytuł ten dłużej przysługiwał Gimnazjum św. Elżbiety – Magdaleneum przez stulecia należało do najważniejszych ośrodków edukacyjnych Wrocławia. Do jego uczniów należeli znani ludzie, tacy jak poeta Christian Morgenstern, filozof Christian Wolff, mikrobiolog Ferdinand Julius Cohn oraz Paul Ehrlich – laureat Nagrody Nobla i odkrywca jednego z pierwszych skutecznych leków przeciwko infekcjom bakteryjnym.

Fragment „Mapa Wrocławia i przyległych miejscowości” z 1865 roku (sporządzona przez Augusta Hoffmanna, wydana własnym nakładem przez magistrat). Na mapie zaznaczono ówczesne budynki szkolne Widoczne na fragmencie: 1. Gimnazjum św. Elżbiety, 2. Gimnazjum św. Marii Magdaleny, 5. Szkoła Realna Ducha Świętego, 9. Wyższa Szkoła Żeńska i Szkoła Elementarna nr 3, 10. Szkoła średnia dla dziewcząt. 1, XIII Ev. 2, 19. 11,17, II, 21. 16, 50, I.
Źródło: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego//The Digital Library of Wrocław University

Początki szkoły sięgają 1267 roku. Niemieccy kupcy i handlarze, którzy osiedlili się w rejonie dzisiejszego Rynku po lokacji miasta na prawie magdeburskim, zwrócili się do kardynała rezydującego wówczas we Wrocławiu z prośbą o zezwolenie na założenie szkoły. W dokumencie fundacyjnym wspomniano, że dojazd do jedynej istniejącej szkoły w pobliżu katedry był zbyt niebezpieczny dla młodszych uczniów – mosty prowadzące na Ostrów Tumski groziły zawaleniem. Nowa szkoła mieściła się w drewnianym budynku na północ od kościoła św. Marii Magdaleny przy ulicy Albrechta (dziś Wita Stwosza) – od nazwy kościoła wzięła się również nazwa szkoły.

Od nauk kościelnych do gimnazjum miejskiego

Podobnie jak wiele średniowiecznych szkół, ta początkowo służyła edukacji kościelnej. Uczniowie uczyli się łaciny i śpiewu, aby uczestniczyć w nabożeństwach i śpiewać w chórze. Sytuacja uległa zasadniczej zmianie wraz z reformacją: po tym, jak w XVI wieku Wrocław stał się w przeważającej mierze luterański, rada miejska przejęła nadzór nad szkołami i kościołami. Szkoła św. Marii Magdaleny stała się wówczas instytucją ogólnokształcącą, która zapewniała podstawy edukacji tym, którzy chcieli i byli w stanie ją zdobyć. Wśród uczniów znajdowali się niekiedy także dorośli. Na przykład udokumentowany jest przypadek czeladnika szewskiego w wieku około 28 lat z 1641 roku. W dokumentach zapisano: „Chce nauczyć się niemieckiego, czytać i pisać”. Ówczesny dyrektor szkoły, Klose, przyjął go.

Nowy budynek z 1930 roku był pierwszym obiektem szkolnym we Wrocławiu, w którym konsekwentnie zastosowano zasady „Modernizmu w Niemczech” – funkcjonalny, jasny i dostosowany do potrzeb uczniów.

W 1643 roku szkołę św. Marii Magdaleny ostatecznie podniesiono do rangi gimnazjum, dzięki czemu stała się równorzędna z Gimnazjum św. Elżbiety, które taki status uzyskało już 81 lat wcześniej. Program nauczania nadal koncentrował się głównie na językach klasycznych i przygotowywał uczniów przede wszystkim do studiów teologicznych. Już wówczas jednak obywatele domagali się bardziej praktycznych treści – w końcu wykształcony młody człowiek powinien umieć „porozumiewać się w zakresie kupowania i sprzedawania ze wszystkimi narodami”, jak głosił jeden z XVIII-wiecznych zarzutów.

Barokowy budynek z 1710 roku przy Hintere Predigergasse. Źródło: kolegium nauczycielskie uczelni (red.): Pamiątkowa publikacja z okazji obchodów 250. rocznicy powstania Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, 30 kwietnia 1893 r., Wrocław 1893.

Podniesienie szkoły do rangi gimnazjum spowodowało gwałtowny wzrost liczby uczniów. Wkrótce stary budynek szkoły, z zaledwie dwiema salami, przestał wystarczać. Dlatego w 1710 roku na południe od kościoła św. Marii Magdaleny, przy Hintere Predigergasse (dziś ulica św. Marii Magdaleny), wzniesiono nowy budynek. Z tej okazji wybito pamiątkową srebrną monetę.

XVIII wiek: rozbudowa szkoły i pierwsza szkoła dla dziewcząt

W XVIII wieku na znaczeniu zyskiwały nauki przyrodnicze, tzw. nauki realne (czyli przedmioty praktyczne i przyrodnicze). W 1765 roku we Wrocławiu otwarto pierwszą szkołę realną wzorowaną na podobnych szkołach w Berlinie. Rok później szkołę realną przyłączono do Gimnazjum św. Marii Magdaleny. Od tego czasu nauczano również języków nowożytnych, takich jak francuski, polski, angielski i włoski. Wprowadzono też przedmioty o charakterze praktycznym, takie jak rolnictwo, rachunkowość czy obróbka szkła. Dzięki tym innowacjom w 1767 roku gimnazjum przemianowano na gimnazjum realne (Realgymnasium).

Neorenesansowy budynek Gimnazjum św. Marii Magdaleny z 1869 roku (fotografia z 1898 roku). Budynek został zniszczony podczas II wojny światowej. Zdjęcie: Eduard van Delden/Wikimedia Commons

W tym samym czasie – 500 lat po założeniu szkoły – po raz pierwszy wzięto pod uwagę edukację dziewcząt. Do gimnazjum przyłączono dwuklasową wyższą szkołę dla dziewcząt. W starym budynku szkolnym przy Albrechtstrasse ulokowano również pensjonat.

W kolejnych latach liczba uczniów w gimnazjum ulegała znacznym wahaniom. W 1779 roku szkoła osiągnęła rekordowy poziom 385 uczniów – zaledwie jedenaście lat później było ich mniej niż 90. Wprowadzono pewne reformy, ponownie kładąc większy nacisk na edukację teoretyczną. W ramach tych działań w 1810 roku gimnazjum realne znów stało się po prostu „gimnazjum”.

W XIX wieku, w okresie industrializacji, Wrocław dynamicznie się rozwijał, a zapotrzebowanie na miejsca w miejskich gimnazjach rosło. W 1867 roku budynek szkoły został zburzony, a w latach 1867–1869 na tym samym miejscu wzniesiono nowy budynek w stylu neorenesansowym.

Już w publikacji upamiętniającej jubileusz 250-lecia szkoły – czyli niecałe 30 lat później – chwalono wprawdzie dużą aulę, jednak pewne aspekty budynku z 1869 roku spotkały się z krytyką:

„Przestrzeń została doskonale wykorzystana, tworząc wspaniałą salę zgromadzeń do nabożeństw i uroczystości szkolnych. Niestety warunki oświetleniowe w niektórych klasach, zwłaszcza na parterze, są tak niekorzystne, że nie spełniają już wymogów, jakie słusznie stawia nowoczesna higiena szkolna”.

Ten mankament próbowano usunąć poprzez powiększenie okien.

Na początku XX wieku podjęto radykalny krok: gimnazjum miało zostać przeniesione z gęsto zabudowanej starówki w bardziej zielone otoczenie. Nowa siedziba znajdowała się po drugiej stronie Odry, w pobliżu Parku Szczytnickiego. Planowanie rozpoczęto w 1927 roku, a nowy budynek ukończono trzy lata później.

Modernistyczny budynek szkolny

Boiska sportowe, które dziś od razu rzucają się w oczy, nie są dziełem przypadku. Duży nacisk położono na wychowanie fizyczne: front budynku głównego zdobi otwarty pasaż, a skrzydło boczne od strony Odry mieści salę gimnastyczną, a w sąsiednim pawilonie nawet salę wioślarską. Sale lekcyjne znajdowały się w budynku głównym, natomiast pracownie naukowe, sale muzyczne i inne pomieszczenia specjalistyczne w skrzydłach bocznych. Duże okna wpuszczały do sal mnóstwo światła, a ściany pomalowano na żywe kolory. Był to pierwszy wrocławski budynek szkolny, który konsekwentnie wcielał w życie zasady „nowego budownictwa” – funkcjonalny, jasny i dostosowany do potrzeb uczniów.

Dokumentacja fotograficzna nowego budynku z 1930 roku. Styl dokumentacji odzwierciedla zasady „nowej fotografii”. Źródło: Schlesische Illustrierte Zeitung 1929, nr 41, s. 8.

Duch modernizmu wkrótce przeniknął również do życia szkolnego. Działał samorząd uczniowski, który między innymi wydawał gazetkę szkolną w latach 1931/32. W pierwszym numerze, opublikowanym w listopadzie 1931 roku, dyrektor Konrad Linder napisał, że gazeta uczniowska powinna być świadectwem wprowadzonych innowacji:

„Życie, które rozbudziła nasza instytucja (szkolny dom wypoczynkowy na wsi, zespół fotograficzny, klub gimnastyczny, klub wioślarski, samorząd uczniowski, unowocześnienie całego programu nauczania) powinno znaleźć swoje odbicie na tych łamach i powiedzieć naszym uczniom, że nie staliśmy się leniwi, lecz zasadniczo pozostaliśmy tacy sami, mimo że czasy się zmieniły”.

Pawilon w tylnym skrzydle mieścił między innymi salę wioślarską.
Fot. M. Oliveira

Według relacji byłych uczniów Linder przez całą II wojnę światową starał się utrzymać tradycję humanistycznego nauczania w swojej szkole. Należał do Kościoła Wyznającego (Bekennende Kirche), który sprzeciwiał się próbom NSDAP podporządkowania kościołów ideologii nazistowskiej. W 1937 roku wstąpił jednak do partii.

Po ogłoszeniu Wrocławia twierdzą w 1945 roku większość starszych uczniów i nauczycieli musiała zgłosić się do Volkssturmu. Działalność szkoły została zawieszona, a w budynku utworzono szpital wojskowy. Sam budynek przetrwał oblężenie, natomiast dawny budynek szkolny za kościołem św. Marii Magdaleny uległ zniszczeniu.

Mauro Oliveira

Wykorzystane źródła:

• Meister, Ferdinand: „Beiträge zur Geschichte des Gymnasiums zu St. Maria Magdalena”, w: kolegium nauczycielskie uczelni (red.): Pamiątkowa publikacja z okazji obchodów 250. rocznicy powstania Gimnazjum św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, 30 kwietnia 1893 r., Wrocław 1893.
• Störtkuhl, Beate: „Schulbauten in Breslau 1918-1933”, w: Maria Zwierz (red.): Breslauer Schulen. Geschichte und Architektur, Wrocław 2005, s. 221–230, DOI: 10.11588/diglit.38676#0235.
• Magdalenäum Monatszeitschrift für die Schüler des Gymnasiums zu St. Maria Magdalena, Wrocław, 1931/1932, t. 1, nr 1.