Historia na wyciągnięcie ręki
Dlaczego starsi ludzie w Polsce mówią na tenisówki „pepegi”? Co mają wspólnego z Grudziądzem? I czego Olsztyn pozbawił to miasto? Te zagadki wyjaśniał członkom grudziądzkiego stowarzyszenia mniejszości niemieckiej Andreas Goerke, jego przewodniczący.
Grudziądz. Z nastaniem jesieni stowarzyszenie mniejszości niemieckiej w Grudziądzu wznowiło cykl spotkań poświęconych historii miasta i jego wybitnych mieszkańców. W sobotę 25 października głównym bohaterem był Samuel Halperin.
Kim był ten człowiek i czy zasłużył się dla Grudziądza?
Samuel Halperin (ur. 1897, zm. 30 grudnia 1933 w Ruiselede w Belgii) był polskim kupcem i przedsiębiorcą pochodzenia żydowskiego, założycielem i prezesem firmy Polski Przemysł Gumowy Towarzystwo Akcyjne w Grudziądzu, znanej jako „PePeGe”. To właśnie od skrótu nazwy fabryki wzięło się słowo „pepegi”, czyli potoczne określenie tenisówek.
Halperin pochodził z Baranowicz. Prawdopodobnie przez dziesięć lat był przedstawicielem firmy Hutchinson w Berlinie i prowadził sklep z płaszczami gumowymi w Warszawie. W 1923 roku otworzył w Grudziądzu pierwsze w Polsce zakłady przemysłu gumowego, znane jako PePeGe. Fabryka produkowała gumowe obuwie. Już w 1928 roku stała się jedną z największych fabryk obuwia w Polsce oraz jednym z największych przedsiębiorstw przemysłu gumowego w Europie.
Samuel Halperin (ur. 1897, zm. 30 grudnia 1933 w Ruiselede w Belgii) był polskim kupcem i przedsiębiorcą pochodzenia żydowskiego, założycielem i prezesem firmy Polski Przemysł Gumowy Towarzystwo Akcyjne w Grudziądzu, znanej jako „PePeGe”.
Firma wytwarzała także m.in. tkaniny gumowane, opony, dętki, węże gumowe, płaszcze i kurtki. W szczytowym momencie, w 1929 roku, Halperin zatrudniał w fabrykach w Grudziądzu, Wąbrzeźnie i Warszawie 5558 robotników oraz 297 pracowników umysłowych. Organizował również własne składy konsygnacyjne w Polsce (Baranowicze, Gdańsk, Grodno, Kielce, Kraków, Lwów, Łódź, Poznań, Równe, Warszawa, Wilno), a także za granicą (Berlin, Bukareszt, Kopenhaga, Ryga, Wiedeń). Produkty firmy trafiały do 23 państw.
Z nastaniem jesieni stowarzyszenie mniejszości niemieckiej w Grudziądzu wznowiło cykl spotkań poświęconych historii miasta i jego wybitnych mieszkańców.
Foto: Gesellschaft der Bevölkerung Deutscher Abstammung in Graudenz
Na przełomie 1929 i 1930 roku, na skutek ogólnoeuropejskiej recesji, przedsiębiorstwo popadło w kryzys finansowy. Halperin został jednocześnie oskarżony o ukrywanie dochodów w „rajach podatkowych”. Zarzucono mu także współpracę z rządem niemieckim w związku z otworzeniem fabryki „Standart Deutsch Gummiwerke” w Malborku. Został aresztowany na osiem miesięcy i przetrzymywany wraz z bratem i wspólnikiem w więzieniu w Grudziądzu, a także zobowiązany do zapłaty 14 mln zł kary. Zginął w katastrofie samolotu w Ruiselede, podczas lotu z Brukseli do Londynu.
Halperin był syjonistą. Odwiedzał Palestynę i przeznaczał znaczne środki finansowe na utworzenie państwa Izrael. Jego majątek szacowano na 30 mln zł.
Firma przeżyła założyciela
Po wojnie na bazie znacjonalizowanego PePeGe powstały Grudziądzkie Zakłady Przemysłu Gumowego „Stomil”. Zakład był intensywnie rozbudowywany i unowocześniany. Uruchomiono produkcję nowych wyrobów, takich jak obuwie filcowo-gumowe, łodzie i materace pneumatyczne, tratwy ratunkowe, nowe typy płyt podeszwowych, obuwie plażowe metodą wtrysku PCW, płetwy i maski pływackie oraz ubrania dla płetwonurków. „Stomil” zatrudniał prawie 6 tysięcy pracowników. To była potęga – nie było rodziny niezwiązanej z zakładem. W 2001 roku, w nowej sytuacji ekonomicznej, Stomil niestety upadł – opowiada Andreas Goerke.
A czego Olsztyn pozbawił Grudziądz?
Kiedy władze Polski rozważały budowę fabryki opon samochodowych, początkowo planowano ją ulokować pod Grudziądzem jako kolejny zakład istniejącej już firmy. Ostatecznie jednak wybrano Olsztyn, bo tam nie było żadnego przemysłu – dodaje przewodniczący.
