Zbiornik Wody Stara Orunia

Podziemne serce dawnego Gdańska

Wygląda jak podziemna katedra, ze względu na swoje łukowate sklepienie. Tymczasem to zbiornik wody. Na wzgórzach w pobliżu Parku Oruńskiego, pod warstwą ziemi i czasu, skrywa się ta niezwykła budowla – Zbiornik Wody Stara Orunia. Choć jego historia sięga XIX wieku, wciąż fascynuje swoją konstrukcją, funkcją i znaczeniem dla rozwoju Gdańska.

Woda a zdrowie – obserwacje lekarza Liévina

Już w połowie XIX wieku gdański lekarz Albert Liévin (1810–1881) zwrócił uwagę na wyraźny związek między stanem sanitarnym a zdrowiem mieszkańców. W dobrze udokumentowanej pracy wykazał, że epidemie najczęściej wybuchały w najuboższych dzielnicach miasta, gdzie ludzie żyli w warunkach skrajnego zaniedbania higienicznego i bez dostępu do czystej wody. Jego badania stały się jednym z kluczowych argumentów za budową nowoczesnego systemu wodociągów i kanalizacji w Gdańsku. Przekonywał, że zapewnienie szerokiego dostępu do wody pitnej i skuteczne odprowadzanie nieczystości są nie tylko kwestią komfortu, ale wręcz walką o życie i zdrowie mieszkańców.

Miasto potrzebowało wody – początki wielkiej inwestycji

W odpowiedzi na te wyzwania, ówczesny nadburmistrz Leopold von Winter rozpoczął realizację ambitnego programu modernizacji systemu wodno-kanalizacyjnego miasta. Kluczowym elementem tego planu był Zbiornik Wody Stara Orunia, ukończony w 1869 roku.

Rezerwuar ten był pierwszym nowoczesnym zbiornikiem wodnym Gdańska – zasilanym grawitacyjnie wodą z Pręgowa i równie grawitacyjnie rozprowadzającym ją do miejskiej sieci. Choć pełnił funkcję analogiczną do wieży ciśnień, był wyjątkowy – ukryty pod ziemią, zaprojektowany tak, by wykorzystać naturalne ukształtowanie terenu.

Inżynier z wizją – Eduard Friedrich Wiebe

Autorem projektu był Eduard Friedrich Wiebe – pruski architekt i inżynier, urodzony na Żuławach. Po zdobyciu wykształcenia w Berlinie i doświadczenia za granicą (m.in. we Francji i Wielkiej Brytanii), Wiebe wyspecjalizował się w projektowaniu nowoczesnych systemów kanalizacyjnych i hydrotechnicznych. W Gdańsku zaprojektował nie tylko zbiornik na Oruni, ale cały system kanalizacyjny, który – po licznych poprawkach – został zatwierdzony i zrealizowany w latach 1869–1871.

„Zbiornik Wody Stara Orunia był pierwszym zbiornikiem, z którego nowoczesnymi wodociągami płynęła do gdańszczan woda – dając początek systemowi, który zrewolucjonizował życie mieszkańców miasta.”

Wiebe nie tylko projektował, ale myślał systemowo – jego rozwiązania łączyły praktyczność z nowoczesną wizją zrównoważonego zarządzania wodą. To dzięki niemu możliwe było nie tylko zaopatrywanie mieszkańców w wodę, ale i skuteczne odprowadzanie ścieków z miasta.

Autorem projektu był Eduard Friedrich Wiebe – pruski architekt i inżynier, urodzony na Żuławach.
Foto: Wikipedia

Architektura i tajemnice podziemia

Zbiornik na Oruni powstał na planie kwadratu o boku 40 metrów, a jego wnętrze – wykonane z czerwonej cegły – przypomina architekturę sakralną: sklepienia, arkady i nawy przywodzą na myśl podziemną katedrę. Wrażenie to potęguje gra świateł i chłód panujący wewnątrz. Zresztą często porównuje się go do łódzkiej „Katedry podziemnej” czy warszawskich filtrów – z tą różnicą, że zbiornik w Gdańsku jest od nich starszy.

Choć zbiornik został wyłączony z użytkowania w 1978 roku, nie popadł w zapomnienie.
Fotos: Gdański Szlak Wodociągowy

Podczas niedawnych prac remontowych odkryto wewnątrz ceglanej ściany kapsułę czasu – szklaną butelkę z dokumentem najprawdopodobniej zostawionym przez budowniczych. Widnieje na niej wyraźna data: 1869. Dokument, niestety częściowo nieczytelny, można dziś obejrzeć w innym podziemnym obiekcie – Zbiorniku Wody Stary Sobieski.

Drugie życie zbiornika

Choć zbiornik został wyłączony z użytkowania w 1978 roku, nie popadł w zapomnienie. Przeciwnie – dziś jest cennym zabytkiem techniki i ważnym siedliskiem nietoperzy. Specyficzny mikroklimat wnętrza sprawił, że osiedliły się tam kolonie tych chronionych ssaków, dlatego zwiedzanie możliwe jest jedynie od 1 czerwca do końca sierpnia – zanim nietoperze rozpoczną zimowanie.

Obiekt udostępniono do zwiedzania z zachowaniem jego oryginalnego wyglądu.
Fotos: Gdański Szlak Wodociągowy

Obiekt udostępniono do zwiedzania z zachowaniem jego oryginalnego wyglądu – nie naruszono ceglanej patyny ani układu pomieszczeń. Wizyta w tym miejscu to prawdziwa podróż w czasie i okazja do poznania tajników dawnej inżynierii wodnej.

Praktyczne informacje

📍 Adres: ul. Kampinoska 61, 80-180 Gdańsk
🚪 Zwiedzanie: od czerwca do końca sierpnia
🚶‍♂️ Dojście: od ul. Nowiny
🔍 Atrakcje: historyczne wnętrze, opowieść o systemie wodociągów, ekspozycja o Eduardzie Wiebe