Oprócz kościołów, na średniowiecznych rynkach dominowały ratusze. Nie inaczej było w Brzegu. Jednak w przeciwieństwie do wielu innych ratuszy na Śląsku, Brzeg miał szczęście – przetrwał liczne wojny minionych stuleci niemal bez szwanku i wciąż świadczy o bogactwie dawnego miasta rezydenckiego – Brzegu. Zachwyca mieszanką architektury renesansowej i rokokowej.
Średniowiecze
Choć początki Brzegu sprzed nadania mu praw miejskich są nieznane, jasne jest, dlaczego został on osadzony właśnie tutaj – nad Odrą. Strategicznie korzystne położenie na ważnych szlakach handlowych (w tym tzw. szlakiem Via Regia) ułatwiało w średniowieczu handel i przyciągało rzemieślników. Uznał to również Henryk III, książę śląsko-wrocławski z dynastii Piastów, który nadał Brzegowi prawa miejskie w ramach kolonizacji wschodniej.
Z tym bezpośrednio wiązała się budowa ratusza, który służył nie tylko administracji miejskiej, ale pełnił również funkcję sądu i ważnego ośrodka handlowego. Pierwsza wzmianka o ratuszu w Brzegu pochodzi z 1358 roku. Była to jednak gotycka budowla, która została zniszczona w katastrofalnym pożarze miasta w 1569 roku.
Ratusz w Brzegu
Foto: Martin Wycisk
Włoski renesans…
W momencie pożaru Brzeg był prosperującym, zamożnym miastem. Wynikało to między innymi z faktu, że od 1311 roku pełnił funkcję rezydencji książąt brzeskich, legnicko-brzeskich i legnicko-brzesko-wołowskich. Jeszcze przed pożarem planowano budowę nowego ratusza. W tym czasie Brzeg był siedzibą licznej kolonii włoskich artystów, którzy przynieśli renesans na Śląsk. Nic więc dziwnego, że książę Jerzy II zlecił budowę nowego ratusza dwóm miejscowym Włochom: Jacobo de Parrio (znanemu również jako Jakob Pahr) i Bernardo Niuronowi.
Sala obrad rady miejskiej w stylu rokokowym
Foto: Martin Wycisk
To oni w szczególności przyczynili się do dzisiejszego wyglądu zewnętrznego ratusza w Brzegu – jego główna fasada znajduje się po stronie zachodniej i flankowana jest dwoma kwadratowymi ryzalitami schodowymi w kształcie wież. Pomiędzy nimi znajdują się dwukondygnacyjne loggie z łukowymi arkadami na parterze. Ten również zdobią toskańskie kolumny i drewniane podpory. Dwuspadowy dach budynku wieńczą bogato zdobione szczyty od strony północnej i południowej, a także trzy szczyty z lukarnami na fasadzie głównej. Wejścia do ratusza ozdobione są renesansowymi portalami o wyjątkowym kunszcie.
Ratusz, podobnie jak inne budynki, był z biegiem czasu odnawiany zgodnie z ówczesnymi upodobaniami. Modrzewiowy strop z 1648 roku zachował się do dziś w dużej sali zgromadzeń na piętrze. Jednak od 1675 roku na konserwację i modernizację przeznaczano coraz mniej środków. Wraz z wygaśnięciem dynastii Piastów śląskich miasto dostało się pod panowanie Habsburgów i utraciło status rezydencji.
„Dziś ratusz w Brzegu jest jedynym renesansowym ratuszem na Śląsku, który przetrwał stulecia w nienaruszonym stanie.”
…i pruskie rokoko
Główne zmiany architektoniczne ratusza były związane z nową sytuacją polityczną regionu. Podczas I wojny śląskiej (1740–1742) Królestwo Pruskie zdobyło Brzeg i większość Śląska. Stosunkowo autonomiczna dotąd administracja miejska została zastąpiona scentralizowanymi władzami pruskimi, co doprowadziło do rozrostu miejscowego aparatu urzędniczego. Ten dostosował układ wnętrza ratusza do swoich potrzeb.
Duża sala posiedzeń
Foto: Martin Wycisk
W latach 1742–1746 przebudowano salę rady miejskiej w stylu wczesnego rokoka. Zyskała ona imponujące dekoracje sufitu i ścian oraz bogato zdobione szafy na dokumenty. Te ostatnie wykonał brzeski cieśla Hans Gewerike, a za dekoracje malarskie odpowiadali Johann Sebastian Neuberth i Karl Friedrich Eylich. Dekoracje te nie miały wyłącznie funkcji estetycznej – alegoryczne przedstawienia jasno komunikowały nowym poddanym, że Śląsk znajduje się teraz pod panowaniem Prus.
To szczęśliwy zbieg okoliczności, że możemy podziwiać salę dziś w niemal oryginalnym stanie. Od 1945 roku za zaginione uważa się jedynie portrety królów Hohenzollernów. Natomiast pruski orzeł przetrwał.
Śląski unikat
Podobnie jak w poprzednich epokach, ratusz był remontowany także w XVIII i XIX wieku. Utracił sgraffito na ścianach zewnętrznych, ale zyskał pomnik Fryderyka Wielkiego i zegar mechaniczny na wieży ratuszowej – do dziś przetrwał tylko ten ostatni. W okresie międzywojennym zdawano sobie sprawę z historycznego znaczenia budynku, jednak nie powstrzymało to inwestorów przed dalszymi modernizacjami, m.in. instalacją nowoczesnego systemu ogrzewania w 1934 roku. Nie wszystkie planowane zmiany zostały jednak zrealizowane.
Detale malowideł na szafie na dokumenty
Foto: Marcin Wycisk
Ratusz w Brzegu przetrwał II wojnę światową praktycznie bez uszkodzeń i szybko został przywrócony do użytku po jedynie drobnych naprawach. Jego stan ponownie uległ pogorszeniu w latach 50. XX wieku. Po uznaniu budowli za zabytek rozpoczął się długotrwały proces renowacji, który trwał aż do 1989 roku.
W latach 2012–2020 ratusz przeszedł gruntowny remont. Odkryto dwie kapsuły czasu z lat 1798 i 1822, których zawartość jest dziś eksponowana w budynku. Odrestaurowano także sgraffito.
Rokokowa sala obrad rady miejskiej
Foto: Marcin Wycisk
Brzeski ratusz jest dziś jedynym renesansowym ratuszem na Śląsku, który przetrwał wieki bez uszczerbku. Miasto Brzeg jest świadome swojego dziedzictwa historycznego. Tym bardziej godne pochwały jest, że ratusz można zwiedzać bezpłatnie w ramach wycieczki z przewodnikiem. Zaleca się wcześniejszą rezerwację telefoniczną. Wizytę w brzeskim ratuszu można polecić zwłaszcza miłośnikom architektury i historii Śląska.
